Η δεύτερη καριέρα ενός θρύλου

Ο Τζον Λένον έλεγε κάποτε: «Ολοι ξέρουν το όνομά της, αλλά κανείς δεν ξέρει τι κάνει». Τώρα που όλοι ξέρουν, έχει φτάσει ο καιρός να σταματήσει αυτή η καταπιεστική κοινή γνώμη να είναι εχθρικά απέναντί της. Και όντως έχει αλλάξει το κλίμα γύρω της, αν και εκείνη λέει πως συμβαίνει μερικές φορές να νιώθει κάπου κάπου σαν μαχαιριές στην πλάτη κάποια βλέμματα.

Υπάρχουν ακόμη άνθρωποι εκεί έξω, για παράδειγμα, που πιστεύουν ότι εκείνη διέλυσε τους Beatles. Ηταν η πέτρα του σκανδάλου. Μα πώς γίνεται; Μπορούσε ένας άνθρωπος να διαλύσει τους Beatles; Αλλά τι να ψάχνεις τώρα, συνέβησαν τόσα πολλά στο μεταξύ. Ας πούμε, ήταν γραφτό. Να πάνε ο Τζον και η Γιόκο στη Νέα Υόρκη, να κηρύξουν Give Peace Α Chance, να έρθει ο παρανοϊκός δολοφόνος έξω από το κτίριο Ντακότα εκείνο το παγωμένο βράδυ του Δεκεμβρίου και να πυροβολήσει τον Τζον. Η Γιόκο συντετριμμένη, κατατρεγμένη από τους φαν, μόνο με κάποιο καλό λόγο από τον Πολ Μακ Κάρτνεϊ που περνούσε κι αυτός τα δικά του, και την κληρονομιά του Τζον βέβαια, μεγάλωνε τον γιο τους Σον και ασχολιόταν με την τέχνη της.

RESPECT. Κοντά στα 80 της σήμερα επιμένει. Δημιουργικά, όπως πάντα. Στους καλλιτεχνικούς κύκλους της Νέας Υόρκης έχει το εκτόπισμά της. Το 2009 στην Μπιενάλε της Βενετίας τιμήθηκε με Χρυσό Λέοντα για τη συνολική προσφορά της στην τέχνη, ενώ όλο και περισσότεροι νέοι καλλιτέχνες αναγνωρίζουν το έργο της. Η Γιόκο, με άλλα λόγια, εμπνέει. Και αυτή η ωραία ατμόσφαιρα που δημιουργείται, φέρνει κοντά της συνεργάτες από την αφρόκρεμα των μουσικοεικαστικών. Για παράδειγμα, πρόσφατα ένωσε δυνάμεις με: Lady Gaga, Flaming Lips και Basement Jaxx. Ο φωτογράφος και σκηνοθέτης Σαμ Τέιλορ Γουντ είναι (όπως αναφέρει τουλάχιστον η εφημερίδα «Γκάρντιαν») μεγάλος θαυμαστής της. Σίγουρα πάντως η λίστα με τους θαυμαστές της θα μεγαλώσει μέχρι τις 9 Σεπτεμβρίου, όσο διαρκεί η έκθεσή της «To The Light» στο Λονδίνο. Για όλους αυτούς τους λόγους όπως και επειδή νέα είδωλα αναδεικνύονται όλο και πιο δύσκολα, ενώ όλοι υποκύπτουν σε μια ρετρομανία που ανθεί, η Γιόκο είναι κάτι σαν ζωντανός θρύλος.

Σε μια γκαλερί ήταν που είχε συναντήσει πρώτη φορά και τον Τζον Λένον. Από αυτή τη συνάντηση του 1966 και μόνο η Ιντικα Γκάλερι του Λονδίνου θα μπορούσε να είχε κερδίσει τη θέση της στην ιστορία της ποπ κουλτούρας. Τότε η γκαλερί «έδειχνε» έργα της νεαρής ανερχόμενης καλλιτέχνιδος της εννοιολογικής τέχνης. Τότε ήταν που είδε μπροστά της έναν ωραίο νέο (τον Τζον) να δείχνει ενδιαφέρον για τα έργα της. Δεν τον αναγνώρισε – όπως έχει πει – επειδή από ποπ μουσική δεν είχε ιδέα. Και ο Ελβις Πρίσλεϊ να είχε μπει – λέει στις συνεντεύξεις της – δεν θα τον αναγνώριζε. Απλώς μπροστά της θα έβλεπε έναν ωραίο (πιο ωραίο από τον Τζον, για να λέμε την αλήθεια). Τα υπόλοιπα είναι ιστορία. Σήμερα και με αφορμή τις πρόσφατες δραστηριότητές της, ο κόσμος της τέχνης την υποδέχεται πάλι με ανοιχτές αγκάλες. Η Γιόκο «ήταν η πρώτη καλλιτέχνις το 1964 που έγραφε λέξεις στον τοίχο της γκαλερί και καλούσε το κοινό να συμπληρώσει το έργο, δίνοντας έτσι ρόλο συμμετοχικό στους επισκέπτες – ήταν ένα πρώτο “διαδραστικό” εικαστικό θέμα». Εκείνη την εποχή θεωρήθηκε ριζοσπαστικό, λένε οι κριτικοί.

Η καριέρα της στην αβάν γκαρντ έχει αρχίσει από τη δεκαετία του 1950. Ηδη μάλιστα φορούσε τόσο τα εικαστικά όσο και τη μουσική και τον κινηματογράφο, την ποίηση και αυτό που λέμε περφόρμανς. Κάτι παραπάνω από περφόρμανς ωστόσο ήταν οι περίφημες φωτογραφήσεις στο κρεβάτι με τον Τζον, όπου κάλεσαν τους δημοσιογράφους στην κρεβατοκάμαρα για να περάσουν έτσι το μήνυμά τους για ειρήνη στον κόσμο.

Εχει συνεργαστεί με πολλούς μουσικούς, από την τζαζ, την ηλεκτρονική μουσική, το ροκ, τη χορευτική μουσική και βέβαια με εκλεκτούς της αβάν γκαρντ.

Από τον Ορνέτ Κόλμαν και τον ΝτιΤζέι Σπούκι μέχρι τον Τρίκι και τον Θέρστον Μουρ. Οι Plastic Ono Band και τα άλμπουμ που ηχογράφησε με τον Τζον Λένον έχουν ξεχωριστή θέση ανάμεσα σε όλο της το έργο.

Η οικογένειά της στην Ιαπωνία ήταν ευκατάστατη – κόρη τραπεζίτη, η Γιόκο – και φρόντισε ώστε η μικρή να αποκτήσει από νωρίς καλλιτεχνικά ενδιαφέροντα. Στα δύο της χρόνια η Γιόκο άρχισε μαθήματα πιάνου και αργότερα, ενώ η οικογένεια βρισκόταν ανάμεσα σε Τόκιο και Νέα Υόρκη, έμενε στο σχολείο και σπούδαζε μουσική. Μετά ήρθε ο πόλεμος. Ο πατέρας φυλακίστηκε και η 12χρονη Γιόκο πήρε υπό την προστασία της τα αδέλφια της και μετακόμισαν όλοι μαζί στην επαρχία. Μετά τον πόλεμο συνέχισε τις σπουδές της, ενώ τα βήματά της την οδήγησαν στη Νέα Υόρκη – και εκεί με σπουδές, συγκεκριμένα στο Σάρα Λόρενς Κόλετζ. Το 1956 παντρεύτηκε τον συνθέτη Τόσι Ιτσιγιανάγκι. Χώρισε όμως και έκανε δεύτερο γάμο με τον αμερικανό παραγωγό και ατζέντη εικαστικών καλλιτεχνών Αντονι Κοξ, με τον οποίο έχει και μια κόρη, την Κιόκο. Στις αρχές της δεκαετίας του ’60, αφιερώνει τον χρόνο της στην τέχνη καθώς κινείται κυρίως κοντά στους νεο-Ντανταϊστές και τους Fluxus καλλιτέχνες.

ΨΑΛΙΔΙΑ ΚΑΙ ΡΕΤΑΛΙΑ. Στα πιο σημαντικά έργα της αναφέρεται το βιβλίο της «Grapefruit» (1964), αλλά και το Cut Piece, μια περφόρμανς κατά την οποία η Γιόκο καλεί το κοινό να πάρει ψαλίδια και να κόψει τα ρούχα της, ενώ εκείνη κάθεται ατάραχη. Οι κριτικοί τέχνης έχουν αναφερθεί σε αυτό με εξαιρετικά σχόλια. Ο Μάικλ Μπρέισγουελ σημείωσε στην «Γκάρτιαν» ότι ενώ παλιά η περφόρμανς αναδείκνυε τον εύθραυστο και ανυπεράσπιστο χαρακτήρα μιας γυναίκας και μάλιστα με ασιατική καταγωγή, σήμερα μπορεί να ιδωθεί σαν ένα έργο για τη διασημότητα.

Μετά τη σχέση της με τον Τζον, ήταν σαν να είχε σπρώξει όλο αυτό τον κόσμο κάτω από ένα χαλί. Το μεγάλο κοινό – και άνθρωποι που δεν είχαν καμία σχέση με την τέχνη – έμαθε τη Γιόκο Ονο, τη γυναίκα του Λένον. Το 1975 απέκτησε με τον Τζον τον γιο τους, τον Σον. Ο Σον ήταν πέντε χρονών όταν δολοφονήθηκε ο πατέρας του. Και η Γιόκο η ίδια, δεν έχει περάσει λίγα. Εζησε τον πόλεμο στην Ιαπωνία, είδε τον άντρα της να δολοφονείται και μάζευε όχι και λίγες κατάρες από τους θαυμαστές των Beatles, που πίστευαν πως εκείνη ήταν υπεύθυνη για τη διάλυση των Σκαθαριών. Τις προάλλες έστειλε μέσω twitter – όπου την ακολουθούν 2,4 εκατ. – μια φωτογραφία της μπροστά στη Σερπαντάιν του Λονδίνου. Σαν να ήθελε να μοιραστεί τη στιγμή και τη χαρά της.