[Τρίτη άποψη] Αριστερός ευρωπαϊσμός

Η ιδέα της ευρωπαϊκής ενοποίησης, αλλά πολύ περισσότερο το σχέδιο για την προώθηση της ιδέας με την εγκαθίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (ΕΟΚ) τη δεκαετία του 1950, υπήρξε έργο των συντηρητικών πολιτικών δυνάμεων, κυρίως της Κεντρικής Ευρώπης. Χριστιανοδημοκράτες πολιτικοί μορφοποίησαν και προώθησαν την ιδέα της ευρωπαϊκής ενοποίησης στις αρχικά έξι ιδρυτικές χώρες-μέλη (χώρες Benelux, Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία). Οι αριστερές πολιτικές δυνάμεις (σοσιαλιστικά ή σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, κυρίως σε Γαλλία και Γερμανία) απείχαν ή ευθέως αντιστρατεύτηκαν το εγχείρημα της ευρωπαϊκής ενοποίησης με επιχειρήματα που ακόμα και σήμερα δεν είναι πλήρως κατανοητά. Υπερασπίστηκαν τόσο άκαμπτα το εθνικό κράτος, ώστε αυτομάτως να ακυρώνουν τη βασική αξία της αριστερής πολιτικής φιλοσοφίας της ΕΟΚ, τον διεθνισμό δηλαδή, αλλά και τις αξίες της αδελφοσύνης, της αλληλεγγύης και της ισότητας. Βεβαίως, στην πορεία, τα αριστερά κόμματα αποδέχτηκαν με μικρότερο ή μεγαλύτερο ενθουσιασμό το σχέδιο της ευρωπαϊκής ενοποίησης, αν και εξακολούθησε να ελλοχεύει η στρεβλή αντίληψη ότι το σχέδιο ήταν κατά βάση προϊόν της «καπιταλιστικής ολοκλήρωσης», των μονοπωλίων, των τραπεζών… Στη σημερινή πραγματικότητα, μάλιστα, το «ευρωπαϊκό σχέδιο» θεωρείται λίγο – πολύ έκφραση της νεοφιλελεύθερης πολιτικής ιδεολογίας. Χωρίς αμφιβολία, υπάρχουν νεοφιλελεύθερα στοιχεία στο περιεχόμενο των πολιτικών που προωθεί η ΕΕ αλλά η όλη εσωτερική λογική του σχεδίου είναι και παραμένει πέρα για πέρα αριστερή. Πάνω ακριβώς σ’ αυτή τη λογική θα μπορούσε να αναπτυχθεί σήμερα ένας συνεκτικός αριστερός ευρωπαϊσμός που θα αναδεικνύει τις κεντρικές αξίες της Αριστεράς, στη βάση ενός ρεαλιστικού, επιτεύξιμου σχεδίου. Το σχέδιο αυτό που θα συγκροτεί τον «αριστερό ευρωπαϊσμό», κατά την άποψή μου, χρειάζεται να οικοδομηθεί στους παρακάτω τέσσερις βασικούς άξονες πολιτικής:

α. Υπερεθνικότητα. Η Ευρωπαϊκή Ενωση (της Αριστεράς) πρέπει να οικοδομείται σε υπερεθνικούς θεσμούς, όχι απλά σε διακυβερνητικές συναθροίσεις. Με άλλα λόγια, το εθνικό κράτος, χωρίς να καταργείται ιδιαίτερα ως πολιτιστική έκφραση, πρέπει να «συναρθρώνεται» στους υπερεθνικούς θεσμούς. Και τούτο γιατί, πέρα από οποιαδήποτε άλλη ιδεολογική διάσταση, τα σημερινά προβλήματα του ευρωπαϊκού χώρου και της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας δεν μπορούν να αντιμετωπισθούν παρά με «υπερεθνική Ευρώπη». Επιπλέον, η υπερεθνικότητα είναι η προϋπόθεση για τη διατήρηση στην Ευρωπαϊκή Ενωση της ισορροπίας και συμμετρικότητας σχέσεων ανάμεσα σε χώρες-μέλη άνισου μεγέθους και οικονομικής και πολιτικής δύναμης. Με την υπερεθνικότητα διασφαλίζεται ότι στη διαδικασία διαμόρφωσης πολιτικής δεν θα κυριαρχούν το Βερολίνο ή το Παρίσι αλλά οι θεσμοί συλλογικής έκφρασης. Η Αριστερά οφείλει επομένως «να βγει» επιθετικά υπέρ της υπερεθνικότητας – και ό,τι αυτή συνεπάγεται.

β. Δημοκρατία. Υπερεθνικό σύστημα και θεσμοί πρέπει να εδράζονται σε δημοκρατική νομιμοποίηση. Να είναι προϊόν δημοκρατικών διαδικασιών. Για την Αριστερά (θα έπρεπε να) είναι αυτονόητο ότι η ευρωπαϊκή ενοποίηση δεν μπορεί να προωθηθεί «ερήμην της κοινωνίας και των πολιτών της». Αυτό σημαίνει ότι όλα τα βασικά πολιτικά αξιώματα στους κεντρικούς υπερεθνικούς θεσμούς (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ευρωπαϊκό Συμβούλιο κ.λπ.) θα προέρχονται από την εκλογική διαδικασία με την άμεση συμμετοχή των πολιτών. Ολα αυτά όμως συνεπάγονται κάτι ακόμη βαθύτερο: τη συγκρότηση δημοκρατικά νομιμοποιημένης κυβέρνησης για την ΕΕ, που τελικά δεν μπορεί να είναι άλλη από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Αλλά όλα αυτά προϋποθέτουν την εκχώρηση πρόσθετων σημαντικών κυριαρχικών εξουσιών και αρμοδιοτήτων στην Ενωση, στις Βρυξέλλες. Διαφορετικά δεν γίνεται.

γ. Αλληλεγγύη. Η αξία της αλληλεγγύης έχει κομβική σημασία στην προβολή ενός αριστερού ευρωπαϊσμού. Και η έννοια αυτή μεταγλωττίζεται σε μεγάλη δέσμη αναδιανεμητικών κοινών πολιτικών (κοινωνικών, περιφερειακών κ.λπ.), στην επίτευξη της οικονομικής και δημοσιονομικής ένωσης, παράλληλα με τη νομισματική ένωση, με ό,τι αυτή συνεπάγεται και σε έναν ισχυρό προϋπολογισμό.

δ. Διεθνισμός. Ο αριστερός ευρωπαϊσμός οφείλει να αναγνωρίζει ότι η Ενωση πρέπει να έχει ενεργό ρόλο στο διεθνές σύστημα ως συντελεστής ειρήνης, σταθερότητας, ανάπτυξης, υπεράσπισης ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δημοκρατίας. Αυτό συνεπάγεται την ανάπτυξη της κοινής εξωτερικής πολιτικής της Ενωσης με τη σταδιακή μεταφορά σε αυτήν όλων των αρμοδιοτήτων της εθνικής εξωτερικής πολιτικής. Συνεπάγεται ακόμη την ανάπτυξη της κοινής αμυντικής πολιτικής, αν και η Ενωση πρέπει να παραμείνει μια καινοτόμος «ήπια δύναμη», εξελισσόμενη σ’ ένα συλλογικό σύστημα ασφάλειας.

Ολα τα παραπάνω συμπυκνωμένα σημαίνουν ουσιαστικά τη μετεξέλιξη της Ευρωπαϊκής Ενωσης σε πολιτική ένωση ομοσπονδιακής λογικής και συγκρότησης. Και η πολιτική ένωση μπορεί, πρέπει να είναι η κεντρική στόχευση του αριστερού ευρωπαϊσμού…

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και μέλος του ΔΣ του ΕΛΙΑΜΕΠ