Οταν οι ναυτικοί έφερναν μαζί τους την Ευρώπη

Η αστική αρχιτεκτονική της Ανδρου άνθησε κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα και μέχρι τη συρρίκνωση της αστικής τάξης στον Μεσοπόλεμο. Η αφήγηση της δομής τους είναι ταυτόχρονα η αφήγηση των ενοίκων και των ιδιοκτητών τους. Και ο τόμος «Αστικά Σπίτια της Ανδρου» (Εκδ. Μίλητος) που επιμελήθηκε η Λία Δανιόλου κάνει τον αναγνώστη για λίγο συγκάτοικο μιας πλούσιας παράδοσης, μιας χαμένης καλαισθησίας, ενός θαυμαστού μέτρου και με «ξεναγό» τον φωτογραφικό φακό της Ιωάννας Νικολαρέιζη.

Οι εξωτερικές προσόψεις οδηγούν σε αυλές και βεράντες και στο εσωτερικό των σπιτιών με τα ζωγραφισμένα ταβάνια, τους τοίχους με τις περίτεχνες τεχνοτροπίες, τα δωμάτια με τους καθρέφτες και τις πορσελάνες. Σπίτια σκέτα «δοχεία ζωής», όπως θα έγραφε ο Αρης Κωνσταντινίδης, που υποστηρίχθηκαν για δεκαετίες – κάποια ακόμη και σήμερα – από το έμψυχο δυναμικό τους, του καραβοκύρη που συχνά έφερνε έπιπλα από τα ταξίδια του, της γυναίκας-νοικοκυράς που περίμενε υπομονετικά την επιστροφή του συζύγου, των οικογενειών που ζούσαν – και ζουν – εντός τους.

Πιάνοντας το νήμα της ιστορίας των περισσότερων αστικών σπιτιών των περήφανων Ανδριωτών – που δεν υπέκυψαν στις Σειρήνες του μαζικού τουρισμού – η ιστορία ξεκινάει μετά τη Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή στα τέλη του 18ου αιώνα, όταν το εμπόριο στη Μαύρη Θάλασσα ελευθερώθηκε και οι ανδριώτες ναυτικοί άρχισαν να γράφουν την ιστορία τους με τα περίφημα ιστιοφόρα πλοία τους και την εμπορική και μεταπρατική δράση τους.

Η νέα κοινωνική τάξη που ανδρώνεται έχει γνωρίσει τον ευρωπαϊκό τρόπο ζωής και τα πρώτα δίπατα οικοδομήματα σε Χώρα και εξοχή – που μιμούνται τον νεοκλασικό ρυθμό – αποτυπώνουν τη νέα αστική συνείδηση που θέλει προσόψεις με μάρμαρο, κίονες, μετόπες, αετωματικές στέγες.

Εντός των σπιτιών – σημειωτέον, το παρόν λεύκωμα αποτελεί την πρώτη διείσδυση στο εσωτερικό τους – ένας κόσμος ξεδιπλώνεται με καριόλες (σιδερένια κρεβάτια με κουνουπιέρες), τραπεζαρίες όπου γίνονται οι περίφημες βεγγέρες, τα ανταμώματα για καφέ και κουραμπιεδάκι, οι «καλές» σάλες (οι μεγαλοπρεπείς χώροι κάθε αστικής οικίας) με τα ψηλά ζωγραφισμένα ταβάνια, που πάντως βιώνουν, όπως γράφει η Ράνια Τζιφοπούλου-Κωνσταντινίδη, το μεγαλείο τους σε απόλυτη μοναξιά τον περισσότερο καιρό. «Κάποιες σάλες είχαν να ξεκλειδωθούν χρόνια», σημειώνει στα «ΝΕΑ» η φωτογράφος Ιωάννα Νικολαρέιζη.

Εξάλλου η επιβλητική πόρτα της μεγάλης σάλας άνοιγε μόνο σε μεγάλες γιορτές και ειδικές στιγμές όπως και τώρα, που το ιδιότυπο «άβατον» έσπασε και ο αρχοντόκοσμος της Ανδρου χώρεσε στο κάδρο του φωτογραφικού φακού.