Αναζητώντας τον Διόνυσο στην Καλαβρία

Ο Κώστας Κωνσταντάτος εδώ και οκτώ χρόνια ειδικεύεται στα τραγούδια του ιταλικού Νότου. Στις αρχές της δεκαετίας του ’90 η ενασχόλησή του με την αγιογραφία τον οδήγησε στην περιοχή Stilo της Καλαβρίας. Σκοπός του ήταν να συμβάλει στην αναστήλωση – εικονογραφώντας μαζί με τους συνεργάτες του – της ιστορικής μονής του Αγίου Ιωάννου του Θεριστή. Ιστορίες. Διαδρομές που τέμνονται με τη στιγμή και σαν από θαύμα αλλάζουν τη ρότα της ζωής μας.

Οκτώ χρόνια πηγαινοέρχονταν οι Encardia σε φεστιβάλ και γιορτές στην Κάτω Ιταλία. Οι δίσκοι τους κυκλοφορούσαν στα μέρη μας από το 2005, τα λάιβ τους και οι συνεργασίες τούς είχαν κάνει γνωστούς ανά την Ελλάδα, «τώρα όμως ήταν η ώρα του ντοκιμαντέρ». Το ντοκιμαντέρ «Encardia, η πέτρα που χορεύει» γυρίστηκε – σε σκηνοθεσία Αγγελου Κοβότσου -, προβλήθηκε και βραβεύτηκε με την ψήφο του κοινού στο 14ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης.

«Η κάμερα μας ακολουθούσε κι εμείς μιλούσαμε με τους ανθρώπους, τραγουδούσαμε μαζί με τους παππούδες που μιλούσαν γκρεκάνικα, μπαίναμε μέσα στη ζωή τους, την καθημερινότητά τους. Ολα έγιναν φυσικά και αβίαστα. Ωρες ώρες τα πράγματα είναι σαν να πάνε μόνα τους. Την ώρα που δεν τα κυνηγάς». Επί της ουσίας, αυτό είναι το μότο του. Κι ας μην το πολυαναλύει. Κι ας μην το πολυλέει. Γιατί και η Καλαβρία κάπως έτσι μπήκε στη ζωή του. Σαν να του χτύπησε την πόρτα…

Τότε, στις αρχές του ’90, πηγαινοερχόταν τακτικά στο Αγιον Ορος – «πνευματικές ανησυχίες» διευκρινίζει – κι εκεί γνώρισε τον μοναχό Κοσμά. Μαζί ταξίδεψαν κάποια στιγμή στην Καλαβρία, περιηγήθηκαν τα μοναστήρια και τις εκκλησίες της βυζαντινής περιόδου, έφτασαν και σ’ ένα μοναστήρι του 12ου αιώνα (Αγιος Ιωάννης ο Θεριστής), σε ένα μικρό χωριό που ούτε ο χάρτης δεν το είχε.

Ολο το σκηνικό εκεί, η φύση, η αύρα της περιοχής και κυρίως το ίδιο το μοναστήρι γοήτευσαν τον Κοσμά ο οποίος ανακοίνωσε στην ομάδα ότι δεν θα επέστρεφε στην Ελλάδα. Ηθελε να μείνει εκεί. Στο μοναστήρι.

Η ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ. Ολη η υπόλοιπη παρέα βέβαια πήρε τον δρόμο της επιστροφής. Οταν όμως ύστερα από μήνες επισκέφτηκαν ξανά τον Κοσμά συνειδητοποίησαν ότι οι συνθήκες διαβίωσής του στο νέο του «σπίτι» ήταν επιεικώς απαράδεκτες. Γι’ αυτό και σύστησαν μια ομάδα υποστήριξης, με σκοπό να πιέσουν το ιταλικό υπουργείο Πολιτισμού να στρέψει την προσοχή του στο μοναστήρι. Αν το υπουργείο χρηματοδοτούσε την αναστήλωσή του, σίγουρα θα βελτιώνονταν και οι συνθήκες της καθημερινότητας του μοναχού. Οντως έτσι έγινε. Και όχι μόνο. Γιατί μέσα στις εργασίες της αναστήλωσης της εκκλησίας και του μοναστηριού κλήθηκε και ο ίδιος, ως αγιογράφος, να ζωγραφίσει τα νέα τμήματα των κτιρίων. Κάπως έτσι άρχισε η σχέση του με την Κάτω Ιταλία.. Ενας έρωτας που ήρθε σιγά σιγά, ανακαλύπτοντας κομματάκι κομματάκι την περιοχή.

Η πλούσια παράδοση των ελληνόφωνων στο Σαλέντο και την Καλαβρία φέρνει στον νου τη γλώσσα του Ομήρου, οι λέξεις με ελληνική ρίζα (τις ξέρουν λίγοι ηλικιωμένοι πλέον) φτιάχνουν το νήμα μιας συνέχειας που χάνεται στα βάθη των αιώνων, ενώ οι χοροί και τα τραγούδια της περιοχής έχουν κάτι από το εκρηκτικό ταμπεραμέντο του Διονύσου, ύστερα από ώρες οινοποσίας σε ώρα γιορτής… Ο ξέφρενος ρυθμός της ταραντέλας στροβιλίζει ολόκληρα χωριά σε μεγάλα φεστιβάλ ή τοπικές γιορτές. Ο θρύλος μιλάει για το τσίμπημα της ταραντούλας και τον εξαγνισμό του θύματος μέσα από τον χορό. Μουσικοί, παλιοί και νέοι, ενώνουν τις φωνές τους τροφοδοτώντας την παράδοσή τους με νέες ιδέες και παιξίματα. Η «glossa mu panta agapimeni» σε κάνει να μένεις ώρες ώρες απορημένος με τον τρόπο που το παρελθόν γίνεται παρόν.

Η ιδέα για το συγκρότημα του «καρφώθηκε» (όπως λέει) γύρω στο 2000 και μέχρι το 2004 το γκρουπ είχε πάρει πλέον τη σημερινή του μορφή.

Γιατί ναι μεν η αγιογραφία είχε γίνει το κύριο επάγγελμά του, εδώ και χρόνια όμως στο αίμα του κυλούσε και η μουσική. Ναι, είχε ασχοληθεί με τη μουσική, όχι όμως με τη μουσική της Κάτω Ιταλίας. Με παραδοσιακά μικρασιάτικα κυρίως και με την οθωμανική παράδοση. Ενα συγκρότημα λοιπόν που θα ασχολιόταν με τις μουσικές παραδόσεις της Κάτω Ιταλίας, όπου τα «γκρίκο» ήταν ακόμα ζωντανά, θα είχε σίγουρα μέσα στο DNA του και δικά μας «αρώματα».

Και πραγματικά, όποιος έχει παρακολουθήσει το ετήσιο μεγάλο φεστιβάλ «Notte de la Taranta» που πραγματοποιείται στην ευρύτερη περιοχή του Σαλέντο, όπου οι Encardia πηγαίνουν σε μόνιμη βάση και έχουν συνεργαστεί με γνωστούς ιταλούς καλλιτέχνες, βλέπει ότι οι μουσικές παραδόσεις της περιοχής διασταυρώνονται με διάφορα μουσικά ρεύματα. Η ποπ, η τζαζ, το ροκ, τα Βαλκάνια, η Μεσόγειος περνούν μέσα από τις ταραντέλες, δημιουργώντας νέες μουσικές. «Σίγουρα» λέει ο Κώστας Κωνσταντάτος. «Πάντα έτσι δεν γίνεται; Φιλτράρουμε τις μουσικές μέσα από μας. Στους Encardia το βλέπει κανείς καθαρά και μέσα στους δίσκους μας. Στον τελευταίο δε, εκτός από διασκευές, έχουμε και δικά μας τραγούδια με ελληνικό στίχο. Αλλά γενικά υπάρχουν επιρροές από τζαζ μέχρι παραδοσιακά ελληνικά ή Χατζιδάκι».

ΟΙ ΡΙΖΕΣ. Γκρίκο τι σημαίνει ακριβώς; Είναι ένα αρχαιοελληνικό γλωσσικό ιδίωμα με προσμίξεις ιταλικών λέξεων που μιλιέται στις περιοχές της Γκρέτσια Σαλεντίνα και της Καλαβρίας. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα γκρίκο υποχωρούν, γι’ αυτό και σήμερα μόνο οι υπερήλικοι τα θυμάται. Η ποίηση και τα τραγούδια όμως, που είναι κιβωτός μνήμης των λαών, υπενθυμίζουν καθημερινά σε νέους και γέρους ότι η ρίζα της γλώσσας αυτής πάει βαθιά μέσα στον χρόνο και φτάνει στην άλλη πλευρά του Ιονίου, στα ελληνικά χωρικά ύδατα. Το ίδιο συμβαίνει και σ’ εμάς. Οταν οι Encardia τραγουδούν και χορεύουν καταλαβαίνεις ότι οι «ντοπιολαλιές» όλου του κόσμου είναι κομματάκια ενός μεγάλου παζλ, άμεσα συνδεδεμένου με την ιστορία του. Επειτα βλέπεις και το άλλο. Η μουσική των Εncardia είναι η ζωντανή απόδειξη ότι η Μεσόγειος, ακόμα και η πιο φτωχή, είχε πάντα τον τρόπο της να βρίσκει την άκρη. Γιορτάζοντας. Χορεύοντας. «Τώρα το έχουμε ανάγκη πιο πολύ από ποτέ» λέει ο Κώστας Κωνσταντάτος. «Το βλέπουμε στα μάτια των ανθρώπων. Τώρα η γιορτή έχει περισσότερο νόημα από ποτέ».

Οι Encardia συμμετέχουν στην παράσταση της ομάδας «Ια» «Ου έρωτας… ταξίδι αγάπης χωρίς επιστροφή» κάθε Δευτέρα στο Θέατρο Πορεία (Τρικόρφων 3-5 και 3ης Σεπτεμβρίου 69, Πλ. Βικτωρίας). Εκτός από τον Κώστα Κωνσταντάτο, το συγκρότημα απαρτίζεται από τους Βαγγέλη Παπαγεωργίου, Αναστασία Δουλφή, Μιχάλη Κονταξάκη, Δημήτρη Τσεκούρα, Κωνσταντίνα Καλκάνη, Γιάννα Χαμαλέλη, Κώστα Μπουρόπουλο.