Σύμφωνα με μία από τις πιο διαδεδομένες ιστοριογραφικές δοξασίες, τα μοναστήρια μπαίνουν στο μάτι του κυκλώνα μετά την Αλωση της Πόλης, όταν τα ασκέρια του Πορθητή θέλουν να βάλουν χέρι στ' αμπέλια των καλόγερων. Η αντίθετη κερκίδα επιμένει ότι η προστασία των τελευταίων από τους Οθωμανούς είναι διαχρονική, ώστε να λειτουργούν «ως όργανα ελέγχου των χριστιανών υπηκόων στην ύπαιθρο», σύμφωνα με την περιγραφή του Φωκίωνα Κοτζαγεώργη που περιέχεται στο κεφάλαιο «Τα μοναστήρια ως οθωμανικές τοπικές ελίτ». Η αλήθεια βρίσκεται, όπως πάντα, στη μέση. Τα χριστιανικά μοναστήρια έχουν ανάγκη την προστασία, αλλά η νομιμοφροσύνη τους χαρακτηρίζεται επιφανειακή. Πολλές φορές καταφεύγουν σε έναν ισχυρό οθωμανό αξιωματούχο για να παρακάμψουν τους κατώτερους υπαλλήλους της αυτοκρατορίας. Φιρμάνι ο Αλή Πασάς; Μπουγιουρντί ο Ρούμελη Βαλεσί. Με ένα τέτοιο έγγραφο το 1823, εν μέσω Επανάστασης, αναγνωρίζει τα δεινά που έχει υποστεί η Μονή Ξενιάς «τόσον από τους κιαφέρηδες αποστάτας της Βασιλείας όσο και από τα πηγαινοερχόμενα ασκέρια και διαβάτας». Διατάζει λοιπόν να αφήσουν όλοι το μοναστήρι «απείραχτον και ανενόχλητον τόσον από κονάκια και άλλα βάρη».
Οντως ανενόχλητα τα μοναστήρια πολλαπλασιάζουν την περιουσία τους και καθιερώνουν μια σχέση ιδιοκτήτη - ενοικιαστή με τους λαϊκούς. Ή, σε μια βελτιωμένη εκδοχή, εργοδότη και εργαζομένου. Εχοντας ενσωματωθεί στην πολιτική οικονομία της ευρύτερης κοινότητας προσφέρουν στους αγρότες γη, τροφή, απασχόληση, προστασία και πιθανότητες κοινωνικής ανόδου σε έναν βίαιο κόσμο, όπου καραδοκούν η απόμακρη κεντρική εξουσία και οι τοπικοί άρχοντες. Η αγορά του ιδιοκτησιακού δικαιώματος, οι αφιερώσεις και οι δωρεές ακινήτων δημιουργούν τα μοναστηριακά βακούφια, αλλά την ίδια στιγμή οδηγούν στη συρρίκνωση του ζωτικού χώρου για τους απλούς καλλιεργητές. Τα έντοκα δάνεια είναι σημείο των καιρών. Η Μονή Ταξιαρχών στη Σέριφο στα τέλη του 18ου αιώνα δάνειζε στους κατοίκους του νησιού με τόκο 8 - 10%, ευνοϊκότερο δηλαδή απ' ό,τι εάν προσέτρεχαν σε λαϊκούς ή οθωμανούς αξιωματούχους. Το ίδιο μοναστήρι είχε ήδη επενδύσει σε ναυτιλιακές επιχειρήσεις, παράδειγμα που ακολούθησαν οι μονές του Αγίου Ορους, οι οποίες συνεταιρίζονταν με ιδιώτες για την κατασκευή πλοίων που θα μετέφεραν την πλεονάζουσα συγκομιδή προς πώληση. Παραείναι φιλελεύθερο για να είναι αληθινό, αλλά λειτουργώντας με επιχειρηματικά κριτήρια οι μονές συμμετείχαν στον κύκλο της οικονομίας. Οπως σημειώνει η Σοφία Λαΐου, «συχνά διαχειρίζονταν σημαντικά χρηματικά ποσά προερχόμενα από ενοίκια γαιών, την εμπορευματοποίηση της σοδειάς, δωρεές ή και από δάνεια, τα οποία επαναπροωθούσαν στις τοπικές οικονομίες με τη μορφή δανείων, επενδύσεων, μπαίνοντας έτσι σε έναν κύκλο χρηματοπιστωτικών δραστηριοτήτων στον οποίο η βασική επιδίωξη ήταν το κέρδος».

Μετά το 1831 οι Βαυαροί θα προσπαθήσουν να αξιοποιήσουν τις μοναστηριακές γαίες, προς όφελος εκπαιδευτικών και θρησκευτικών μεταρρυθμίσεων, με στόχο την ανάπτυξη της οικονομίας. Πολύ γρήγορα η Task Force της εποχής θα εμπλακεί σε μια αναμέτρηση με τρεις αντιπάλους: τις νέες κρατικές ελίτ, τα μοναστήρια και την εκκλησιαστική ιεραρχία. Η πρώτη περίοδός της ξεκινά το 1833 με τα μέτρα δήμευσης -από τα 600 μοναστήρια στην ελληνική επικράτεια παραμένουν 151. Διαρκεί ώς τον Μεσοπόλεμο, όταν ξεσπά μια σοβαρή κρίση με κύρια χαρακτηριστικά την αγροτική μεταρρύθμιση του 1914 και το ζήτημα της αποκατάστασης των προσφύγων. «Αυτή η περίοδος», γράφει ο Τάσος Αναστασιάδης στον τόμο, «χαρακτηρίζεται από τις συντονισμένες πλην όμως αναποτελεσματικές προσπάθειες των κρατικών αρχών να αξιοποιήσουν τις μοναστηριακές γαίες και των εκκλησιαστικών αρχών να πάρουν τον έλεγχο των περιουσιών από τους μοναχούς». Η δεύτερη περίοδος ξεκινά το 1931 με τη θεσμοθέτηση του Οργανισμού για τη Διαχείριση της Εκκλησιαστικής Περιουσίας (ΟΔΕΠ), η οποία «σηματοδοτεί με έναν τρόπο την (ατελή) επικράτηση τόσο του κράτους όσο και των εκκλησιαστικών αρχών σε βάρος των μοναχών». Στο μεταξύ, νέα μοναστήρια, που δεν εξαρτώνταν από τον ΟΔΕΠ, ούτε καν από την Ορθόδοξη Εκκλησία της Ελλάδας, ενσωματώνονται στο ελληνικό κράτος το 1928: τα μοναστήρια του Αγίου Ορους. Ενα από αυτά, η Μονή Βατοπεδίου, θα πρωταγωνιστήσει ακριβώς 80 χρόνια αργότερα σε μια υπόθεση που αφορούσε ανταλλαγή γαιών με το ελληνικό κράτος.

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από