[Ανορθόδοξα] Το πρόσωπο της άλλης Ευρώπης

Δεν ξέρω αν ο Βάκλαβ Χάβελ θα καταγραφεί στον λογοτεχνικό κανόνα της Ευρώπης. Το βέβαιο είναι πως το έργο του, αλλά και η πολιτική του παρουσία, σηματοδοτούν μια ολόκληρη εποχή της ευρωπαϊκής Ιστορίας. Από τη Χάρτα 77 ώς την ημέρα που ανέλαβε Πρόεδρος της Δημοκρατίας της Τσεχίας, κι από τους κοινούς αγώνες με τους Πολωνούς της Αλληλεγγύης ώς την είσοδο της χώρας του στην Ευρωπαϊκή Ενωση, ο Χάβελ υπήρξε η εμβληματική φυσιογνωμία του αγώνα κατά του ολοκληρωτισμού. Ενας αγώνας που ήταν συνδεδεμένος με την πολιτική ενοποίηση των χωρών της Γηραιάς Ηπείρου.

Οταν το 1989 στην πλατεία Βενσεσλάς στην Πράγα ο Χάβελ έριχνε τα συνθήματα «Δεν είμαστε σαν κι αυτούς» ή «Η εξουσία σε όσους δεν έχουν εξουσία» δεν απηχούσε μόνον το αίσθημα ενός λαού που είχε σταθεί απέναντι στα σοβιετικά τεθωρακισμένα το 1968, ενός λαού που ο ίδιος έλεγε πως ήταν εγκλωβισμένος κάπου ανάμεσα στην αυτογελοιοποίηση του στρατιώτη Σβέικ και τη μοιρολατρία του Κάφκα. Ενσάρκωνε και τον παλμό της ευρωπαϊκής ιδέας, μιας ιδέας που κάποτε λειτουργούσε ως ζωντανό κύτταρο της Ιστορίας. Οι σοσιαλιστικοί ολοκληρωτισμοί της Κεντρικής Ευρώπης δεν κατέρρευσαν επειδή έχασαν τον «Ψυχρό Πόλεμο». Κατέρρευσαν επειδή κοινωνίες όπως η ουγγρική, η τσεχική ή η πολωνική προέρχονταν από την ευρωπαϊκή Ιστορία, μοιράζονταν τις ίδιες πολιτισμικές αξίες με όσες κοινωνίες βρίσκονταν από την άλλη πλευρά του Τείχους. Η ήττα των ολοκληρωτισμών, δεξιών ή αριστερών, που σημάδεψαν τον εικοστό αιώνα υπήρξε κατά μείζονα λόγο πολιτισμική.

Δεν ξέρω αν εκεί που βρίσκεται μπόρεσε να διαβάσει τη σύντομη νεκρολογία που του αφιέρωσε ο προχθεσινός «Ριζοσπάστης», όπου τον χαρακτηρίζει «αντικομμουνιστή». Ο ίδιος πάντως αυτοχαρακτηριζόταν ως αντικομμουνιστής. Ηταν εξάλλου και η αιτία ενός μόνιμου καβγά με τον Κούντερα ο οποίος είχε υπάρξει κομμουνιστής.

Οι περίπου 10.000 συμπατριώτες του που τον συνόδευσαν στην τελευταία του κατοικία δεν έχυσαν τις ίδιες ποσότητες δακρύων με αυτές που παρήγαγαν τα περίπου 20 εκατομμύρια των Κορεατών για την απώλεια του ηγέτη τους. Οπως όμως με τη ζωή του ο Χάβελν ενσάρκωσε την ιδέα της ευρωπαϊκής ενοποίησης, μιας πολιτικής οργάνωσης που συγκροτείται γύρω από την αντίσταση στους ολοκληρωτισμούς και το αίτημα της ελευθερίας, ο θάνατός του έρχεται σε μια στιγμή που το ευρωπαϊκό οικοδόμημα κινδυνεύει να καταρρεύσει σε μια πολιτική κακοφωνία που ο Μπαλζάκ είχε χαρακτηρίσει «κραιπάλη των συμφερόντων».

Το βέβαιο είναι πως το πρώτο θύμα του πανικού του παρόντος είναι η συλλογική μνήμη. Αυτή η συλλογική μνήμη που κάποτε ενέπνευσε τους πρωτοπόρους οραματιστές του ευρωπαϊκού οράματος, η συλλογική μνήμη που κάποιοι ακόμη ελπίζουν πως όταν ενεργοποιηθεί θα γλιτώσει την Ευρώπη από την κατάρρευση.