Η διέξοδος από τον φαύλο κύκλο

Οι περικοπές και φόροι, άμεσοι και εξαντλητικοί, με σκοπό την εξυγίανση των οικονομικών μιας χώρας είναι δεδομένα μέτρα. Και ο συλλογισμός πίσω από αυτά είναι ιδιαίτερα απλός. Οταν επιτευχθεί ο στόχος της μείωσης του χρέους και ξανακερδηθεί η αξιοπιστία της χώρας στις αγορές, θα επιστρέψει και η εμπιστοσύνη (ο νομπελίστας Κρούγκμαν την αποκαλεί ειρωνικά «νεράιδα της εμπιστοσύνης») και μαζί της θα επιστρέψουν οι επενδύσεις και η οικονομική ανάπτυξη. Το πρόβλημα όμως – το δηλώνει διαρκώς ο αμερικανός νομπελίστας, το υπογραμμίζει ο αρθρογράφος της «Ρεπούμπλικα» και το βιώνουμε εμείς – έγκειται στο ότι μια οικονομία που επιβαρύνεται ακατάπαυστα με περικοπές παράγει λιγότερα έσοδα, γεγονός που με τη σειρά του επιφέρει νέες περικοπές, γεννώντας έτσι αναπόφευκτα έναν φαύλο και καταστροφικό κύκλο. Η λύση που αντιπροτείνεται προς τις κυβερνήσεις των προβληματικών χωρών είναι η εξής: περιορίστε την περίοδο της λιτότητας και δώστε μια ανάσα στην οικονομία ώστε να μπορέσει να ανακάμψει. Με λίγα λόγια και με τα δεδομένα που επικρατούν σήμερα, η λιτότητα, αναπόφευκτη και αναγκαία, μπορεί είτε να κυριαρχήσει και παράλληλα να γονατίσει (αν όχι να αφανίσει) ολόκληρες κοινωνίες είτε να εξελιχτεί σε αυτό που ιδεατά πλέον συνεχίζεται να αποκαλείται ανάπτυξη.

Ενας άλλος Ιταλός, ο Φεντερίκο Ραμπίνι, μαθητής του Μάριο Μόντι στο περίφημο Μποκόνι του Μιλάνου πριν χρόνια, συγγραφέας και δημοσιογράφος σήμερα, σχολιάζοντας την επανεμφάνιση της λιτότητας, κάνει λόγο για μια αυστηρή και επώδυνη θεραπεία που παρουσιάζεται σαν επιλογή αναγκαστική, δίχως πολιτική ταυτότητα και με την έγκριση τεχνοκρατιών «super partes», είτε πρόκειται για το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο είτε για την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Αλλά ακόμη και αν γίνει αποδεκτό, σημειώνει ο ιταλός, ότι η απαλοιφή των ανισορροπιών στα δημόσια οικονομικά είναι ο βασικός και κυρίαρχος στόχος, παραμένει γεγονός ότι υπάρχουν και άλλοι τρόποι για να επέμβει κάποιος σ’ αυτά. Ο Ραμπίνι υποστηρίζει πως θα μπορούσαν να παρθούν μέτρα είτε στο μέτωπο των εσόδων αυξάνοντας τη φορολογία, είτε στο μέτωπο των εξόδων μειώνοντας τις δημόσιες δαπάνες. Στο εσωτερικό αυτών των δύο μεγάλων και γενικών εναλλακτικών επιλογών, οι επιμέρους επιλογές είναι πολλές. Αναφορικά με τη φορολογία, η αύξηση των εσόδων είναι εφικτή είτε με την επιβολή νέων φόρων είτε μεταφέροντας τη λιτότητα στην καρδιά του οικονομικού καπιταλισμού (φόρος Τόμπιν). Αναφορικά με τα κρατικά έξοδα, με την ίδια ευκολία που μπορούν να θυσιαστούν χρήματα που προορίζονται για την παιδεία, μπορούν να περικοπούν οι στρατιωτικές δαπάνες, όπως ακριβώς μπορεί να περιοριστεί το κόστος των διάφορων γραφειοκρατιών αντί για το κόστος της έρευνας. Μια και μοναδική λιτότητα δεν υπάρχει. Η σύνθεση αυτής και ο κοινωνικός αντίκτυπος που οφείλει να έχει στα δύσκολα χρόνια που έρχονται επαναφέρουν στο προσκήνιο την έννοια της ουσιαστικής πολιτικής και κυρίως την ανάγκη ανθρώπων ικανών να την εφαρμόσουν.