«Δεν είμαι απλώς υποστηρικτής, είμαι προϊόν της ευρωπαϊκής ενοποίησης»

Η οικογενειακή βιογραφία του Μιχάλη Παντελούρη είναι μια αναδρομή στην ιστορία της Ελλάδας από το τέλος του 19ου αιώνα έως τον 21ο όπου συναντήθηκε με την ιστορία της Γερμανίας από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο έως σήμερα. Κατά διαβολική σύμπτωση, μάλιστα, η πρώτη «οικογενειακή» συνάντηση έγινε στο Αιγαίο. Εκεί βρέθηκε το αντιτορπιλικό στο οποίο υπηρετούσε ο παππούς του Εμιλ Μπίντερ και αιχμαλωτίστηκε στις αρχές του πολέμου από τους Βρετανούς.

Ο Εμιλ Μπίντερ, αξιωματικός του Ναυτικού, ήταν μέλος του Εθνικοσοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος (NSDAP) του Χίτλερ. Την περίοδο του ναζισμού ήταν ύπατος δήμαρχος – «εκλεγμένος δήμαρχος», όπως φρόντιζε να τονίζει – στην πόλη Κεσλίν (Koeslin) της Πομερανίας. Τότε είχε 33.400 κατοίκους. Μετά τον πόλεμο η πόλη πέρασε στην Πολωνία και στο Κοστσάλιν, όπως μετονομάστηκε, έμειναν μόνο 12.000 Γερμανοί. Οι υπόλοιποι, μαζί και η οικογένεια της μητέρας του, έφυγαν πρόσφυγες στη Γερμανία. Ο παππούς του πέρασε τον πόλεμο σε στρατόπεδο αιχμαλώτων αρχικά στην Αίγυπτο και στη συνέχεια στην Αγγλία. Εως τον θάνατό του αρνούνταν το Ολοκαύτωμα. «Δεν αποδέχτηκε ποτέ την αλήθεια, ίσως για αυτοπροστασία», λέει ο Μιχάλης. Επί χρόνια έστελνε βιβλία στις κόρες του με αντίστοιχο περιεχόμενο. Ηταν ένας ακόμη λόγος να κόψει η μητέρα του Μιχάλη, η Γκίζελα, κάθε σχέση με τον πατέρα της και να καταστρέψει μαζί με την αδελφή της κάθε ενθύμιο. Νεαρή πολιτειολόγος τότε στο Βερολίνο, πρόεδρος της γερμανικής επιτροπής της Διεθνούς Αμνηστίας για την Ελλάδα, συμμετείχε ενεργά στο κίνημα του ’68, που με το σύνθημα «Τι έκανες στον πόλεμο, πατέρα;» συγκλόνισε τη μεταπολεμική Γερμανία. Της ήταν αδιανόητο να συγχωρήσει τον ναζιστή πατέρα της. «Βεβαίως αγαπούσα τον παππού μου, όπως κάθε παιδί», λέει ο Μιχάλης. Οταν πέθανε, το 1987, ο Μιχάλης ήταν 13 χρόνων. Τον θυμάται σαν «κλειστό άνθρωπο», που το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του είχε κλείσει με τον πόλεμο. «Πιστεύω ότι γνώριζε πως συμμετείχε σε ένα τεράστιο έγκλημα, ακόμη και αν ο ίδιος λόγω της αιχμαλωσίας του δεν είδε τίποτε από τον πόλεμο». Στο ημερολόγιό του περιγράφει κυρίως την επαγγελματική του εκπαίδευση ως λογιστή στη διάρκεια της αιχμαλωσίας του. Κατά τα άλλα, περιορίζεται να επαναλαμβάνει ότι ο ίδιος δεν φέρει ευθύνη. «Αργότερα, όταν άρχισε να με απασχολεί η γερμανική ιστορία και το οικογενειακό παρελθόν, ρωτούσα τους γονείς μου και η απάντησή τους ήταν: “Βεβαίως και ο παππούς σου ήταν ναζιστής”».

Ο έλληνας παππούς Μιχάλης Παντελούρης ήταν θύμα των ναζιστών. Ηταν δάσκαλος, με τρία από τα έξι συνολικά παιδιά του στην Αντίσταση – τα άλλα τρία ήταν πολύ μικρά. Οι κατοχικές Αρχές στην Αθήνα τον θεωρούσαν τουλάχιστον πνευματικό καθοδηγητή τους. Τον Ευαγόρα (καθηγητή μετέπειτα στα Πανεπιστήμια του Εδιμβούργου και της Γλασκώβης, από τους πρωτοπόρους της γενετικής) και τον Πλάτωνα (επικεφαλής ομάδας φοιτητών που έκαναν την πρώτη δολιοφθορά σε γερμανικά μηχανοκίνητα την πρώτη ημέρα της εισόδου της Βέρμαχτ στην Αθήνα) δεν τους ξαναείδε έως τον θάνατό του. Διέφυγαν κατά τη διάρκεια της Κατοχής, ο ένας στην Αργεντινή και ο άλλος στη Νότια Αφρική. Κατέληξαν και οι δύο στο Λονδίνο, όπου συναντήθηκαν ξανά έπειτα από χρόνια με τη βοήθεια του Ερυθρού Σταυρού. Ο Πλάτωνας, στέλεχος της αντιδικτατορικής επιτροπής στο Λονδίνο, πέθανε από καρκίνο το 1973. Η χούντα δεν επέτρεψε στην οικογένειά του να παρευρεθεί στην κηδεία. Ούτε στον ίδιο επέτρεψαν την είσοδο στην Ελλάδα, μολονότι λίγο προτού πεθάνει πήρε το αεροπλάνο για την Αθήνα με την ελπίδα ότι θα τα καταφέρει. Τον απέλασαν από το αεροδρόμιο ως «ανεπιθύμητο αλλοδαπό» (είχε βρετανική υπηκοότητα) και μόνο η μητέρα του μπόρεσε να τον δει από μακριά. Η τρίτη κόρη του Ελένη, επονίτισσα επίσης, γλίτωσε κατά τύχη την εκτέλεση στο Χαϊδάρι, αλλά κρυβόταν όλα τα χρόνια της Κατοχής και τα βράδια η μητέρα της εξαφανιζόταν για κάποιο διάστημα από το σπίτι με ένα κατσαρολάκι για να της πάει φαγητό. Στα Δεκεμβριανά τραυματίστηκε από βλήμα όλμου και έμεινε ανάπηρη, περνώντας την υπόλοιπη ζωή της με ένα ξύλινο πόδι.

Ο παππούς Μιχάλης Παντελούρης, γεννημένος στην Κύπρο, αποφοίτησε από το Βρετανικό Διδασκαλείο και πρωτοδιορίστηκε δάσκαλος στα 18 του. Διηγιόταν πώς εμφανίστηκε στο πρώτο του πόστο σε ένα χωριό στο Τρόοδος με ένα σακούλι και ένα βιολί στον ώμο και οι χωρικοί ρωτούσαν με απορία: «Τούνο το κοπελούδι είν’ ο δάσκαλός μας;».

Στην Ελλάδα πήγε πρώτη φορά με ομάδα κυπρίων εθελοντών στους Βαλκανικούς Πολέμους το 1913 ως γραμματέας του Μητροπολίτη Λάρνακας, που ήταν επικεφαλής. Οριστικά στην Ελλάδα πήγε τρία χρόνια αργότερα. Πρωτοδιορίστηκε ως δάσκαλος σ’ ένα χωριό της Εύβοιας, στον Οξύλιθο, αλλά πέρασε είτε ως δάσκαλος είτε ως εξόριστος από πολλά νησιά και πόλεις της Ελλάδας, από την Κύθνο και τη Σύρο έως την Αρτα και τη Θεσσαλονίκη, για να καταλήξει στην Αθήνα, στην Κυψέλη.

Ανθρωπος καλλιεργημένος και γλωσσομαθής, σπούδασε στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη, παράλληλα με τη δουλειά του ως δασκάλου, νομικά, φιλολογία και γεωπονική. Τη δεκαετία του 1920 εξέδιδε στην Ερμούπολη και στην Κύμη το περιοδικό «Αστέρας της Ανατολής» με κείμενα και ξένων λογοτεχνών που μετέφραζε από τα αγγλικά. Στους καταλόγους της Εθνικής Βιβλιοθήκης μνημονεύεται ως ένας από τους πρώτους μεταφραστές ξένης λογοτεχνίας. Ηταν ο λόγιος της εποχής. Ονειρό του ήταν ένα δίγλωσσο σχολείο και το 1922 ίδρυσε την Ελληνο-Αγγλική Εμπορική Σχολή στη Σύρο, αλλά δεν την κράτησε για πολύ. Οι δημοκρατικές και αντιμοναρχικές αντιλήψεις του τον έφερναν συνεχώς σε αντιπαράθεση με την εκάστοτε πολιτική εξουσία. Στη δεκαετία του ’30 στη Θεσσαλονίκη εξέδιδε τους «Εκπαιδευτικούς Καιρούς της Ελλάδος». Στις μελέτες που άφησε ανήκει και ο «Πανδέκτης της Αττικής Διαλέκτου» που κυκλοφόρησε το 1960.

Για τις διώξεις του κατά τη διάρκεια της Κατοχής και του Εμφυλίου απέφευγε να μιλάει για να προφυλάξει τα τρία μικρότερα παιδιά του. Συνήθιζε να λέει στη γυναίκα του: «Εχασα τρία παιδιά για την Ελλάδα, είναι αρκετά». Το βρετανικό του διαβατήριο τον βοήθησε να ξεπεράσει πολύ δύσκολες καταστάσεις.

Δεν είναι βάρος. Ο Μιχάλης δεν πρόλαβε τον έλληνα παππού του – πέθανε το 1965. Αλλά έχει και το δικό του ημερολόγιο. «Ηταν κατ’ εξοχήν διανοούμενος. Τα καταγράφει όλα αποστασιοποιημένα. Αλλά για μένα η σκέψη και μόνο ότι έστειλε τον πατέρα μου και τη θεία μου στη Γερμανική Σχολή της Αθήνας μόλις δέκα χρόνια μετά την Κατοχή και το τέλος του πολέμου είναι μοναδική έκφραση της συγχώρεσης και της αναγνώρισης ότι η γερμανική κουλτούρα είναι πολύ περισσότερα από τους ναζιστές». Δεν είναι απλώς ένθερμος υποστηρικτής της ιδέας της ενωμένης Ευρώπης. «Το γεγονός ότι ο πατέρας μου επισκέφθηκε λίγα χρόνια μετά τα φοβερά εγκλήματα των ναζιστών τη Γερμανική Σχολή και αργότερα λόγω των διώξεων στη διάρκεια της δικτατορίας ήρθε στη Γερμανία, γνώρισε τη μητέρα μου στις διαδηλώσεις κατά της χούντας των συνταγματαρχών και υπάρχω εγώ σήμερα δείχνει ότι είμαι προϊόν της ευρωπαϊκής ενοποίησης, όχι απλώς οπαδός της. Είμαι η απόδειξή της». Η οικογενειακή βιογραφία λοιπόν δεν είναι «βάρος», είναι «δώρο».

Οταν η Ελλάδα μπήκε στο ευρώ, έκανε για λογαριασμό του «GEO» μεγάλο ρεπορτάζ για τον ταχυδρόμο που πηγαίνει τα νέα νομίσματα στα απομονωμένα χωριά της Αμοργού. Σήμερα δεν ανησυχεί μήπως η στρεβλή εικόνα των γερμανικών μέσων για τους Ελληνες και οι αντίστοιχες απαντήσεις των ελληνικών ΜΜΕ με τα ναζιστικά σύμβολα που προκαλούν αλλεργία στους σημερινούς Γερμανούς προκαλέσει ανήκεστο βλάβη στις ελληνογερμανικές σχέσεις. Ο ίδιος ως δημοσιογράφος κάνει ό,τι μπορεί για να το αποτρέψει εξηγώντας τι συμβαίνει στις δύο χώρες.

«Είμαι υπερήφανος που είμαι Ελληνας και είμαι υπερήφανος που είμαι Γερμανός», λέει χωρίς να έχει επιφυλάξεις που χρησιμοποιούν τη φράση αυτή ακροδεξιοί. Οι Γερμανοί είναι συνήθως υπερήφανοι για λάθος πράγματα. «Αντί να είναι υπερήφανοι που σήμερα δεν εργάζονται τόσο όσο στο παρελθόν, είναι υπερήφανοι γιατί είναι εργατικότεροι από άλλους, ενώ δεν είναι. Θα έπρεπε επίσης να είναι υπερήφανοι γιατί είχαν για πάρα πολλά χρόνια το πιο φιλελεύθερο καθεστώς για τους πολιτικούς πρόσφυγες και μέχρι τη μεταρρύθμισή του είχαν υποδεχτεί τους περισσότερους από κάθε άλλη χώρα στον πλανήτη. Αλλά είναι θέμα “ιδιοσυγκρασίας” των Γερμανών. Οπως και τώρα, στην κρίση χρέους στην ευρωζώνη. Οι Γερμανοί με την ισχυρότερη οικονομία και ηγετικό ρόλο στην Ευρώπη έχουν γερές πλάτες για να βοηθήσουν τους άλλους. Αυτό θα έπρεπε να τους κάνει υπερήφανους. Αντ’ αυτού παραπονιούνται ότι πληρώνουν για τους άλλους, που είναι επίσης λάθος γιατί στην πραγματικότητα κερδίζουν. Γκρινιάζουν ότι πρέπει να πληρώσουν, αντί να είναι υπερήφανοι που μπορούν να βοηθήσουν». Και αυτό τροφοδοτεί υπεροπτική συμπεριφορά και προσβλητική στάση, που τις εκμεταλλεύονται πολιτικοί και μίντια.

Στην καθημερινότητά της η Γερμανία είναι μια «φανταστική χώρα, αν εξαιρέσεις τον καιρό», για να μεγαλώσουν τα παιδιά του. Με τίποτα δεν θα ήθελε οι δύο κόρες του (4 και 8 χρόνων) να τρέχουν από το σχολείο στα απογευματινά φροντιστήρια, όπως τα ανίψια του στην Αθήνα. «Η Ελλάδα και το χωριό μας, ο Οξύλιθος, εκεί όπου πρωτοδιορίστηκε ο κύπριος παππούς μου δάσκαλος, είναι παράδεισος, αλλά για τις διακοπές». Η μεγάλη κόρη του, η Αμάνη, έχει αιγυπτιακό όνομα – η γυναίκα του είναι κατά το ήμισυ Αιγύπτια, ο πατέρας Αιγύπτιος, η μητέρα Γερμανίδα -, ελληνικό επώνυμο και γερμανικό διαβατήριο. «Συνεχίζουμε το θαύμα των γονιών μου», λέει χαμογελώντας.