Στον «Δρόμο» της «Ξαστεριάς»

Παρότι η επταετία φίμωσε, λογόκρινε και κατηύθυνε τις βασικές τροχιές της αγωγής των νέων και της κοινωνίας προς ένα ανώδυνο και κιτς πρόσημο σε τραγούδι, χορό, βιβλία, θεάματα, ταυτόχρονα διαμορφώθηκε και μια άλλη πραγματικότητα: υπόγειες διαδρομές της νεολαίας σε στέκια, μπουάτ, σπίτια, συνευρέσεις, πάντοτε με τον φόβο της φυλάκισης, της εξορίας, των βασανιστηρίων και τον αντίκτυπο του Γαλλικού Μάη του ’68 αλλά και των γενικευμένων εκρήξεων σχεδόν σε όλη την Ευρώπη.

Στις 21 Απριλίου 1967 λοιπόν σημειώνεται, όχι αιφνίδια, το στρατιωτικό πραξικόπημα της χούντας των συνταγματαρχών.

Η τότε νεολαία – όχι με ενιαία χαρακτηριστικά – έχει τα στέκια της, ακούει τις μουσικές της, διαβάζει τα βιβλία της, ψάχνει ταινίες, πάντοτε όμως με τον φόβο της δικτατορίας και με μια υπόγεια αρχικά και αργότερα φανερή διάθεση αντίστασης. Μια αντίσταση που αποκτά πολλαπλούς συμβολισμούς μέσα από τραγούδια, κρυμμένα μηνύματα στις μπουάτ και τα κέντρα, βιβλία που ανταλλάσσονται με προσοχή, ταινίες.

Η ΠΡΩΤΗ ΧΡΟΝΙΑ

Εκείνη την πρώτη χρονιά της δικτατορίας, όταν ο Κώστας Καραγιάννης σκηνοθετεί τη «Χαρτορίχτρα» του Δημήτρη Ψαθά τον Δεκέμβριο και όλα τα ‘σκιαζε η φοβέρα , κανείς δεν φανταζόταν τις φοιτητικές εξεγέρσεις στην Ευρώπη και τον Γαλλικό Μάη την επόμενη χρονιά που δεν θα άφηνε ασυγκίνητους τους νέους και τις νέες της Ελλάδας. Τη χρονιά κατά την οποία η χώρα μπαίνει στον γύψο, τίποτε δεν προμηνύει πως ο νεαρός λυράρης που παίζει στο κέντρο «Ερωτόκριτος» του Ηρακλείου Κρήτης μέσα σε λίγα χρόνια θα αποκτήσει τόση δημοφιλία στα παιδιά της Αθήνας, στις μπουάτ και τις κρυφές ακροάσεις στα φοιτητικά δωμάτια.

Το 1970 ο Νίκος Ξυλούρης ή Ψαρονίκος δισκογραφεί το «Χρονικό» με τον Γιάννη Μαρκόπουλο (τον οποίο γνωρίζει από τον Ερρίκο Θαλασσινό) σε στίχους του Κ. Χ. Μύρη. Και το φλογερό έτος 1973 συμμετέχει στο έργο «Το μεγάλο μας τσίρκο» του Ιάκωβου Καμπανέλλη με τους Τζένη Καρέζη και Κώστα Καζάκο. Οι ερμηνείες του Ξυλούρη στην παράσταση (σε μουσική Σταύρου Ξαρχάκου) αφήνουν εποχή και το αντιδικτατορικό μήνυμα είναι παραπάνω από προφανές. Στις 17 Νοεμβρίου ο Ξυλούρης κατεβαίνει στο Πολυτεχνείο εν μέσω της φοιτητικής εξέγερσης και όλοι τραγουδούν «Πότε θα κάνει ξαστεριά» λίγο πριν από την εισβολή των τανκς. Ας πάμε όμως πάλι λίγο πίσω, στα πρώτα χρόνια της χούντας, όταν οι συνταγματάρχες συγκροτούσαν τις λίστες των απαγορευμένων βιβλίων και τραγουδιών και με έναν τρόπο διαμόρφωναν και τις αντίρροπες αισθητικές διεργασίες στους κόλπους της νεολαίας. Τα δακτυλογραφημένα ποιήματα του Μανόλη Αναγνωστάκη, του Γιάννη Ρίτσου, η τριλογία «Ακυβέρνητες πολιτείες» του Στρατή Τσίρκα περνούν από χέρι σε χέρι, όχι όμως ακόμη στην πλειονότητα των νεαρών. Το μούδιασμα, ο φόβος και η αμηχανία συντελούν στο να γεμίζει το Καλλιμάρμαρο στις κιτς γιορτές της χούντας, οι οποίες επίσης προσελκύουν νέους – και αυτό είναι μια πικρή πραγματικότητα. Ασφαλώς η μουσική έχει προφανή πρόσημα, αλλά η λογοτεχνία της εποχής κινείται στον αστερισμό του υπαινιγμού (όπως στο «Κιβώτιο» του Αρη Αλεξάνδρου ή στον «Μπιντέ» του Μάριου Χάκκα), ενώ η μαγνητοφωνημένη δήλωση του Γιώργου Σεφέρη τον Μάρτιο του 1969 κατά της χούντας επιδρά καταλυτικά και στην περίφημη διαμαρτυρία λογοτεχνών με τη Δήλωση των Δεκαοκτώ και την έκδοση των Δεκαοκτώ Κειμένων.

Παράλληλα και στον κινηματογράφο, όπως και στο Θέατρο με την ίδρυση της Νέας Σκηνής του Εθνικού Θεάτρου, καταγράφονται δύο παράλληλες διαδρομές. Η «Αναπαράσταση» του Θόδωρου Αγγελόπουλου προσελκύει μερίδα νεαρών θεατών το 1970, παρότι ταυτόχρονα ο εμπορικός κινηματογράφος συνεχίζει να κάνει τρελά νούμερα όπως με την «Υπολοχαγό Νατάσα». Παράλληλα λοιπόν με τις πρώτες εκφράσεις του νέου ελληνικού κινηματογράφου, με σαφείς υπαινιγμούς για τη χούντα, το εμπορικό σινεμά διανύει περίοδο ακμής με εισπρακτικές επιτυχίες όπως το φιλμ «Η αρχόντισσα και ο αλήτης» με την Αλίκη Βουγιουκλάκη και τον Δημήτρη Παπαμιχαήλ, τα μελό του Νίκου Ξανθόπουλου αλλά και τις παραγωγές του Τζ. Πάρις με σαφή ταύτιση με τα ιδεολογήματα των συνταγματαρχών.

ΣΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ

Στο πεδίο της μουσικής, ο Μίκης παραμένει απαγορευμένος, ο Μάνος Χατζιδάκις φεύγει στο εξωτερικό και κάποιοι δίσκοι κάνουν μεγάλη επιτυχία όπως ο «Δρόμος» των Μίμη Πλέσσα και Λευτέρη Παπαδόπουλου το 1969, ο οποίος παραμένει ο πιο ευπώλητος στην ιστορία της δισκογραφίας μέχρι σήμερα. Ο Στέλιος Καζαντζίδης παραμένει δημοφιλής όπως και ο Μπιθικώτσης, ενώ στις γυναίκες κυριαρχούν η Βίκυ Μοσχολιού και η Μαρινέλλα. Παράλληλα τα νυχτερινά κέντρα έχουν αλλάξει απολύτως δομή και περιεχόμενο με ροπή προς τα σόου – εδώ γράψτε τα ονόματα Τόλης Βοσκόπουλος, Σταμάτης Κόκοτας και Γιάννης Καλατζής – ενώ μια νέα γενιά τραγουδιστών που θα στελεχώσει τις μπουάτ της Πλάκας και όχι μόνο βάζει τη σφραγίδα της (Μητσιάς, Νταλάρας, Γαλάνη, Αλεξίου κ.ά.). Ο Γιάννης Μαρκόπουλος, απ’ την άλλη, ενσωματώνει παραδοσιακά όργανα στην ορχήστρα και με τον Ξυλούρη γράφουν τη δική τους σελίδα, όπως τα «Ριζίτικα» που λατρεύουν οι φοιτητές της εποχής. Τα πολιτικά γεγονότα ανακατεύονται ή και επιδρούν στις πολιτισμικές εκφράσεις. Και οι ίδιες οι πολιτισμικές εκφράσεις καθορίζουν και το πολιτικό – γύψινο ακόμη – πεδίο. Η κηδεία του Γιώργου Σεφέρη στις 22 Σεπτεμβρίου 1971 αποκαλύπτει την πρώτη ρωγμή του καθεστώτος και η συμμετοχή χιλιάδων νέων αποτελεί μια παράμετρο που κανείς δεν μπορεί να αγνοήσει.

Μετά το 1970 οι νέοι θεατρικοί πυρήνες (όπως το Θέατρο Στοά των Θανάση Παπαγεωργίου και Λήδας Πρωτοψάλτη) συμβάλλουν στον προβληματισμό της νεολαίας και στην – ασύνταχτη αλλά υπαρκτή – πολιτικοποίησή της. Δεν είναι τυχαίο ότι κάπου εδώ τοποθετούνται η πτώση της αυτοκρατορίας της Φίνος Φιλμς και η κατρακύλα ταινιών με εμπορικό πρόσημο όπως «Η Μαρία της σιωπής» με την Αλίκη. Οχι, το σύνολο της νεολαίας δεν έχει στρατολογηθεί στις παράνομες αριστερές οργανώσεις ούτε επιλέγει τραγούδια του Μίκη για τη συλλογική της ανάταση. Οι συζητήσεις πάντως έχουν πυκνώσει και τα στέκια στην Πλάκα γεμίζουν, ενώ και οι μπουάτ – που η ιστορία τους έχει αρχίσει από τα μέσα του ’60 και ταυτόχρονα με το νέο κύμα – σηματοδοτούν πια τα κυρίαρχα πολιτιστικά και νεολαιίστικα «δοχεία». Με το αναπόφευκτο βέβαια παιχνίδι κλέφτη και αστυνόμου στην μπουάτ «Σκορπιός» του Λάκη Τελκή όπου τραγουδάει ο Κώστας Χατζής, στην «Απανεμιά» της οδού Θόλου με τον Νίκο Χουλιαρά, στην «Αυλαία» με την Καίτη Χωματά και τον Μιχάλη Βιολάρη, στο «Δώμα» με τους αδελφούς Τζαβάρα, στις «Εσπερίδες» με τον Γιάννη Αργύρη, στο «Ζουμ» της οδού Κυδαθηναίων με την Αστεριάδη, τον Κουμπή και άλλους, στην «Κιβωτό», στην μπουάτ «Μεταξύ μας» αλλά και στην «Μπουάτ του Νίκου» με τον Νίκο Δημητράτο. Η «Λήδρα» με Μαρκόπουλο και Ξυλούρη συγκεντρώνει το πιο ετερόκλητο κοινό: φοιτητές και ασφαλίτες στριμώχνονται εδώ, ενώ στο «Περιβόλι τ’ ουρανού» ο πιανίστας Γιάννης Διδίλης παίζει απαγορευμένο Μίκη σε ένα διαρκές κυνηγητό με την Αστυνομία.

Ο Δημήτρης Ιατρόπουλος απαγγέλλει ποίηση, νέοι τραγουδιστές κάνουν εδώ τα πρώτα τους βήματα και η νεολαία γεμίζει τα στενάκια της Πλάκας (την οδό Θόλου και την οδό Μνησικλέους) σιγοτραγουδώντας και γελώντας, ενώ οι αστυνομικοί εφορμούν βιαίως και συχνά στα νεανικά στέκια.

Μια άλλη μερίδα της ελληνικής νεολαίας δεν θα μπορούσε παράλληλα να μείνει ασυγκίνητη από το Γούντστοκ, τις ταινίες «Φράουλες και αίμα» (τελικά η προβολή της διακόπηκε σε κινηματογράφο της Πατησίων, ενώ ακολούθησε και κυνηγητό από την Ασφάλεια), «Ζαμπρίσκι Πόιντ» (που τελικά προβλήθηκε τότε), «Ξένοιαστος καβαλάρης» και βέβαια από το κίνημα κατά του πολέμου στο Βιετνάμ («Βιετνάμ γιε-γιε» όπως τραγουδούσε ο Σαββόπουλος). Το «Woodstock» θα κάνει απλά πρεμιέρα στο Παλλάς το 1970, ενώ οι νεολαίοι ακούγοντας το τραγούδι «Freedom» ξεσπούν σε φωνές, χειροκροτήματα και αλαλαγμούς!