Οι απόψεις των ειδικών

Chatham House, Ηνωμένο Βασίλειο

Νο 3 στην παγκόσμια κατάταξη

Πραγματοποιεί έρευνες που επηρεάζουν την χάραξη της βρετανικής πολιτικής τα τελευταία 65 χρόνια και έχει ισχυρούς δεσμούς με το Foreign Office. Το βραβείο Chatham House το 2010 απονεμήθηκε από τον βρετανό πρωθυπουργό Ντέιβιντ Κάμερον στον τούρκο πρόεδρο Αμπντουλάχ Γκιουλ.

Ίαν Μπεγκ, σύμβουλος σε θέματα οικονομικής κρίσης, καθηγητής στο Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο του London School of Economics

Πιστεύω ότι στην Ελλάδα θα συμβεί κάποια μορφή χρεοκοπίας. Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς θα οργανωθεί. Αν για κάθε ευρώ οι πιστωτές θα λάβουν 50-60 λεπτά ή αν θα εφαρμοστεί το μοντέλο της 21ης Ιουλίου με την επιμήκυνση του χρόνου αποπληρωμής και ηπιότερους όρους – οι οποίοι είναι πιο εύκολο να διαχειριστεί κανείς αλλά πιο δύσκολο ώστε να πεισθούν οι τράπεζες να τους δεχθούν.

Αυτό είναι ένα από τα πλέον κρίσιμα σημεία.

Κανείς δεν μπορεί να ξέρει ποιο ακριβώς σενάριο θα ακολουθηθεί καθώς οι συζητήσεις ανάμεσα στους πιστωτές και τους υπουργούς οικονομικών της ευρωζώνης είναι σε εξέλιξη. Αναμφίβολα θα πρέπει να γίνει κάτι για να μειωθεί το βάρος του χρέους. Επίσης επιτακτική ανάγκη είναι να βρεθεί για την Ελλάδα ένας δρόμος που οδηγεί στην ανάπτυξη. Ειδάλλως, η κατάστασή της είναι μη βιώσιμη: τα οικονομικά μεγέθη συρρικνώνονται και το χρέος διαρκώς αυξάνει. Επιπλέον οι εταίροι πρέπει να βρουν τρόπους για να ελαχιστοποιήσουν τις πιέσεις που ασκούνται στην ελληνική οικονομία και να διευκολύνουν την επιστροφή στην ανάπτυξη.

Δεν υπάρχει εύκολος τρόπος για να γίνει αυτό. Μία λύση μπορεί να είναι η επιτάχυνση της εκταμίευσης των ευρωπαϊκών διαρθρωτικών κονδυλίων.  Ρόλο μπορεί να παίξει και η συμμετοχή διαφορετικών οργάνων, όπως η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων με τη χρηματοδότηση αναπτυξιακών προγραμμάτων. Ακόμα, η δυναμική της ελληνικής οικονομίας με τις διαρθρωτικές αλλαγές που γίνονται μπορεί να αρχίσει να προσφέρει ευκαιρίες ανάπτυξης.

Πιστεύω ότι όλοι γνωρίζουμε τι πάει στραβά στην ελληνική οικονομία: η αποτυχία του εισπρακτικού μηχανισμού να συλλέξει τους φόρους, η αποτυχία των κρατικών μεταρρυθμίσεων σε θέματα μισθοδοσίας του δημοσίου και συντάξεων, η αποτυχία στο εκπαιδευτικό σύστημα. Όλοι βέβαια γνωρίζουμε επίσης ότι αυτά τα προβλήματα δεν μπορούν να λυθούν μέσα σε μία νύχτα. Για αυτό η Ελλάδα χρειάζεται την υποστήριξη των εταίρων της ώστε να βρει τρόπους για να αντιμετωπίσει τα συγκεκριμένα διαρθρωτικά προβλήματα. Τα καλά νέα είναι ότι επειδή αυτές οι μεταρρυθμίσεις δεν έγιναν στο παρελθόν, υπάρχουν πιθανότητες να μπορούν να αναζωογονήσουν την ελληνική οικονομία. Αρκεί βέβαια οι μεταρρυθμίσεις να γίνουν με αξιόπιστο προγραμματισμό.

Είναι ξεκάθαρο πλέον ότι η καθυστέρηση εκταμίευσης της έκτης δόσης μπορεί να θέσει σε κίνδυνο τις προσπάθειες για τη διάσωση της Ελλάδας. Αν δεν υπάρχουν χρήματα οι δημόσιοι υπάλληλοι δεν θα πληρωθούν και αυτό θα δημιουργήσει πολλά περισσότερα προβλήματα. Το Κουτί της Πανδώρας είναι μία έκφραση ελληνική: κανείς δεν γνωρίζει τι θα γίνει όταν αυτό ανοίξει.

Τελευταία, στην ευρωζώνη έχουν αρχίσει να συνειδητοποιούν ότι πρέπει να δημιουργηθεί κάποιο τείχος προστασίας για να περιορίσει την εξάπλωση της φωτιάς της ελληνικής κρίσης. Και αυτός είναι ο λόγος που συζητείται η ενίσχυση του οπλοστασίου του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (EFSF). Δεν είναι απίθανο λοιπόν τα 440 δισεκατομμύρια του EFSF να πολλαπλασιαστούν ώστε να ενισχυθεί η ικανότητά του για την επανακεφαλαιοποίηση τραπεζών ή για να αντιμετωπιστούν προβλήματα με το χρέος άλλων χωρών. Υπάρχει ισχυρή πολιτική αντίθεση σε αυτό, κυρίως από τη Γερμανία, αλλά και την Ολλανδία, την Φινλανδία και άλλες χώρες. Πιστεύω όμως ότι αργά αλλά σταθερά η ανάγκη ενός ενισχυμένου μηχανισμού αλλά και οι φωνές των Αμερικανών και του ΔΝΤ θα πιέσει τους Γερμανούς. Βέβαια, οι δημοκρατικές διαδικασίες στην Ευρώπη δεν προχωρούν με γρήγορους ρυθμούς – θα ήταν έκπληξη αν λειτουργούσε πριν από το τέλος του χρόνου.

Αυτό που όλοι ρωτούν για την Ελλάδα είναι πότε θα καταφέρετε να αλλάξετε την «νοοτροπία» του φοροεισπρακτικού μηχανισμού. Αν πάρει κανείς αποστάσεις από τις εμπλοκές των τελευταίων μηνών, βλέπει ότι το πραγματικό πρόβλημα της Ελλάδας είναι οι ιδιαίτερα χαμηλές επιδόσεις στη συλλογής φόρων – κυρίως στην μεσαία τάξη.  Ήταν οι χειρότερες στην ΕΕ των 15. Μέχρι λοιπόν να αλλάξει η φοροεισπρακτική «νοοτροπία» κάποιες από τις προοπτικές της ελληνικής οικονομίας θα συνεχίζουν να είναι υποτονικές και απογοητευτικές. Είσαστε λοιπόν έτοιμοι να κάνετε το μεγάλο άλμα και να δείξετε προθυμία να πληρώνετε φόρους;

Ίδρυμα Heritage, ΗΠΑ

Νο 7 στην παγκόσμια κατάταξη

Έχει στενές σχέσεις με τους ρεπουμπλικάνους, ενώ, όπως αναφέρεται στο καταστατικό του σκοπός του είναι «η διαμόρφωση και η προώθηση συντηρητικής δημόσιας πολιτικής». Απέκτησε μεγάλη δύναμη κατά τη θητεία του Ρόναλντ Ρήγκαν, ενώ εκπρόσωπός του έχει διατελέσει ο Ζμπίγκνιου Μπρεζίνσκι.

Τέρι Μίλερ, διευθυντής του Κέντρου Διεθνούς Εμπορίου και Οικονομικών του think tank, οικονομολόγος

Η ελληνική κρίση ανέδειξε σοβαρές ανισορροπίες μεταξύ των χωρών της ευρωζώνης που απειλούν τη σταθερότητα της νομισματικής ένωσης. Εάν αυτές οι ανισορροπίες μπορούν να τεθούν υπό έλεγχο μέσω του καλύτερου συντονισμού της πειθαρχημένης δημοσιονομικής και  νομισματικής πολιτικής, η Ένωση θα μπορούσε να επιβιώσει. Το θεμελιώδες ερώτημα είναι κατά πόσο μια σειρά μέτρων, μέσω των οποίων οι λιγότερο χρεωμένες χώρες της ευρωζώνης επιδοτούν προσωρινά τους περισσότερο χρεωμένους που επιχειρούν να μειώσουν τα χρέη τους,  είναι σύμφωνη με τη θεμελιώδη έννοια της δικαιοσύνης και της ισότητας μεταξύ των πολιτών όλων των χωρών που έχουν πληγεί, είτε πρόκειται για αυτούς που χρωστούν είτε πρόκειται για τους πιστωτές.

Η παράταση της κρίσης δίνει χρόνο στις χρηματοπιστωτικές αγορές των Ηνωμένων Πολιτειών και σε άλλες χώρες να προσαρμοστούν στους υψηλότερους κινδύνους που συνδέονται με το χρέος .Αυτό μειώνει τον κίνδυνο της μετάδοσης της κρίσης. Από την άλλη πλευρά, όσο περισσότερο συνεχίζεται η κρίση, τόσο πιο πιθανό είναι να έχουμε αρνητικές επιπτώσεις στην ευρωπαϊκή ανάπτυξη και το εμπόριο. 

Η αναδιάρθρωση του χρέους είναι ένα ζήτημα που πρέπει να συζητηθεί ανάμεσα στους οφειλέτες και στους πιστωτές. Όσο μεγαλύτερο είναι το κούρεμα, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανή μελλοντική αύξηση του κόστους δανεισμού. Εάν η Ελλάδα  μπορούσε να βρει την πολιτική βούληση και να τηρήσει όλες τις τρέχουσες δανειακές υποχρεώσεις της στο άρτιο, η θέση της στις διεθνείς πιστωτικές αγορές και τη διεθνή κοινότητα θα βελτιωνόταν σημαντικά.

Οι καθυστερήσεις της εκταμίευσης της έκτης δόσης δημιουργούν αβεβαιότητα στην αγορά και συμβάλλουν στη διάβρωση της εμπιστοσύνης. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι καθυστερήσεις δεν είναι απίθανο να οδηγήσουν σε πτωχεύσεις τραπεζών, οι οποίες θα μπορούσαν και να είχαν αποφευχθεί. Επίσης, μπορεί να αυξήσουν την κοινωνική ένταση σε χώρες που προσπαθούν να επιλύσουν τα προβλήματα χρέους.

Οι ευρωπαϊκές χώρες έχουν πλέον ρυθμιστικούς μηχανισμούς και διαδικασίες για την πρόληψη των τραπεζικών κρίσεων. Δεν υπάρχει όμως αμφιβολία ότι η κρίση -στην περίπτωση που δεν γίνουν για παράδειγμα οι πληρωμές των συντάξεων ή η εξυπηρέτηση του ίδιου του χρέους- μπορεί να συμπιέσει σημαντικά την τραπεζική ρευστότητα. Επίπτωση η οποία είναι πιθανό γρήγορα να εξαπλωθεί πέρα από τα σύνορα μιας χώρας. Τόσο η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα όσο και οι αρχές όλων των δυνητικά θιγόμενων χωρών πρέπει να είναι έτοιμοι να διασφαλισθεί η επαρκής ρευστότητα του συστήματος.

Κέντρο για τη Στρατηγική και τις Διεθνείς Μελέτες (CSIS), ΗΠΑ

Νο 12 στην παγκόσμια κατάταξη

Ανάμεσα στα μέλη του ξεχωρίζουν οι Χένρι Κίσινγκερ, Μαντλίν Αλμπράιτ και Ζμπίγκνιου Μπρεζίνσκι, ο οποίος εκπροσωπούσε και το ίδρυμα Heritage. Ιδρύθηκε το 1962 στο Πανεπιστήμιο Georgetown στην Ουάσινγκτον.

Χέδερ Κόνλι, σύμβουλος του think tank για ευρωπαϊκά θέματα, οικονομολόγος

Εξετάζουμε την κρίση σε τρία διαφορετικά επίπεδα, σαν να έχουμε τρεις διαφορετικούς «πρωταγωνιστές»: ο πρώτος «πρωταγωνιστής» είναι οι εξελίξεις που έχουμε στην Ελλάδα, πώς οι Έλληνες πολίτες διαχειρίζονται τα επιπλέον μέτρα λιτότητας και αν πρόκειται να συνεχίσουν το πρόγραμμα προσαρμογής ή όχι. Ο δεύτερος είναι οι αγορές και πώς αντιδρούν στις εξελίξεις. Για παράδειγμα, ο τρόπος που αντέδρασαν στην υποβάθμιση της Ιταλίας από την Moody’s προκάλεσε αυξημένη ανησυχία για την ποιότητα και την υγεία των ευρωπαϊκών τραπεζών που κατέχουν χρέος της χώρας. Ο τρίτος «πρωταγωνιστής» είναι η Ευρωζώνη και τελικά η ΕΕ των 27: πώς αυτοί θα αντιδράσουν στην κρίση. Και οι τρεις «πρωταγωνιστές» έχουν διαφορετικά κίνητρα και βιώνουν την κρίση με διαφορετικό τρόπο. Ο καθένας από τους τρεις μπορεί να αλλάξει τη δυναμική της κρίσης ανά πάσα στιγμή.

Πιστεύω ότι τώρα μπαίνουμε σε μία νέα φάση της κρίσης. Κατά τους πρώτους 18 μήνες η στρατηγική που ακολουθήθηκε ήταν να αγοράζουν χρόνο με πολύ βαθιές περικοπές και λιτότητα η οποία απέτυχε να φέρει τα προσδοκώμενα αποτελέσματα. Έγιναν επίσης προσπάθειες για τον περιορισμό της μετάδοσης της κρίσης. Κρίνοντας από τα όσα έχουν συμβεί σε Ιταλία και Ισπανία, αυτό απέτυχε πλήρως. Κατά την γνώμη μου πρέπει να υπάρξει διαφορετική στρατηγική. Πρέπει να απαντηθεί το ερώτημα: να συνεχίσουν να αγοράζουν χρόνο ή ήρθε η ώρα να έχουμε ριζική αλλαγή στην πολιτική με αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους ενώ η χώρα θα είναι εντός της ευρωζώνης; Πώς θα λειτουργήσει αυτό; Θα χρειαστεί πολύ σκέψη από την πλευρά των ευρωπαίων πολιτικών και των τεχνοκρατών για να χαραχθεί η πολιτική με την οποία θα προχωρήσουν. Προς το παρόν δεν βλέπω κάτι τέτοιο να λαμβάνει σάρκα και οστά…

Έχω την εντύπωση ότι πρέπει να εστιάσουμε μακριά από το ποσοστό κουρέματος των ομολόγων που κατέχουν οι τράπεζες και να αρχίσουμε να ψάχνουμε ποια είναι η καλύτερη φόρμουλα για να επανακάμψει η ελληνική οικονομία. Τι θα κάνει την Ελλάδα υγιή το γρηγορότερο δυνατό. Αυτό θα απαιτήσει πόνο αλλά πρέπει να σταματήσουμε να μιλάμε για κουρέματα και για την αποτυχημένη πολιτική των τελευταίων 18 μηνών. Χρειάζεται να βρεθεί ο καλύτερος τρόπος για να βγουν οι πολίτες και οι Ελλάδα από αυτή την κρίση το γρηγορότερο δυνατό. Με την υφιστάμενη πολιτική οι ευρωπαίοι ξεχνούν τον ασθενή που προσπαθούν να βοηθήσουν.

Πιστεύω ότι η Ελλάδα θα λάβει την 6η δόση – θα ήταν σοκ για μένα αν δεν τη δώσουν. Πιθανώς μεταξύ της 15ης Οκτωβρίου και της επόμενης αναθεώρησης τον Δεκέμβριο θα συνειδητοποιήσουν ότι έχουν την ευκαιρία να επαναρυθμίσουν την πολιτική τους για την αντιμετώπισης της κρίσης και να αναπτύξουν νέους στόχους καθώς η Ελλάδα δεν θα καταφέρει να επιτύχει τους υφιστάμενους στόχους.

Σε περίπτωση ελεγχόμενης χρεοκοπίας είναι πιθανό να επηρεαστεί όχι μόνο η οικονομία των ΗΠΑ αλλά ολόκληρος ο πλανήτης. Αυτή είναι η βασική ανησυχία μας για την κρίση από την πρώτη στιγμή που ξεκίνησε: πολύ απλά δεν γνωρίζουμε αν και πώς οι τράπεζες, τα hedge funds και τα ασφάλιστρα κινδύνου πρόκειται να επηρεαστούν και πώς θα αντιδράσουν οι αγορές σε αυτό. Ακόμα, δεν ξέρουμε ακριβώς ποιος είναι εκτεθιμένος σε τι… Υπάρχει μία αβεβαιότητα που προκαλεί τεράστια ανησυχία. Είμαστε σίγουροι δε ότι το ευρωπαϊκό τραπεζικό σύστημα θα υποστεί πολύ σοβαρό σοκ ακόμα και αν έχουμε μία ελεγχόμενη αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους. Όμως, δεν γνωρίζουμε ακριβώς τους μηχανισμούς που θα ενεργοποιηθούν στην περίπτωση της ελεγχόμενη χρεοκοπίας και αυτή είναι η μεγαλύτερη ανησυχία μας.

Η κρίση είναι συνεχόμενη και πολλοί είναι εκείνοι που πιστεύουν ότι θα έπρεπε να έχει υπάρξει λύση εδώ και καιρό. Το θέμα είναι τι ψάχνεις να λύσεις… Προσπαθείς να εξαγοράσεις χρόνο ή θέλεις πραγματικά να λύσεις το πρόβλημα και να μειώσεις το χρέος ώστε να επανακάμψει η ελληνική οικονομία; Μπαίνουμε σε μία νέα φάση της κρίσης όπου έχουμε να αντιμετωπίσουμε δυνάμεις οι οποίες είναι εκτός του ελέγχου μας. Δεν είναι ξεκάθαρο πού οδηγεί όλο αυτό.

Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σπουδών στην Βιέννη (WIIW),  Αυστρία

No 15 στην παγκόσμια κατάταξη

Ιδρύθηκε το 1973 και εξειδικεύεται στην ανάλυση και πρόβλεψη οικονομικών στοιχείων στην Κεντρική, Ανατολική και Νοτιοανατολική Ευρώπη. Στα στελέχη του Ινστιτούτου περιλαμβάνεται και ο γιός του πρώτου προέδρου της FYROM Bλάντιμιρ Γκλιγκόροφ, ο οποίος ίδρυσε το Δημοκρατικό Κόμμα της Σερβίας το 1989.

Πέτερ Χάβλικ, αναπληρωτής διευθυντής, επικεφαλής οικονομολόγος

Δεν είμαι πολύ αισιόδοξος. Φοβάμαι ότι θα υπάρξει χρεοκοπία και ευελπιστώ να είναι ελεγχόμενη, δηλαδή να υπάρξει κάποια συμφωνία της Ελλάδας με τους ευρωπαίους εταίρους και τους ιδιώτες πιστωτές. Ελπίζω επίσης ότι η κατάσταση αυτή δεν θα εξελιχθεί άσχημα και ότι η κρίση δεν θα εξαπλωθεί σε άλλα κομμάτια της ευρωζώνης.

Οι λεπτομέρειες της συμφωνίας που πρέπει να γίνει με τους πιστωτές στην περίπτωση μίας ελεγχόμενης χρεοκοπίας είναι πολύπλοκες. Η κύρια ανησυχία είναι πώς να περιορίσεις την εξάπλωση. Είμαι πλέον πεπεισμένος ότι χωρίς την αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους δεν θα καταφέρουν να λύσουν το πρόβλημα.

Αν όμως οι πολίτες πανικοβληθούν, αποσύρουν τις καταθέσεις και οι εικόνες μεταδοθούν στην Ευρώπη και αλλού, μπορεί να έχουμε μία ανεξέλεγκτη χρεοκοπία. Θα ήθελα να πιστεύω ότι δεν θα επικρατήσει πανικός και πως θα ακολουθηθεί μία λύση μετά τις διαπραγματεύσεις της Ελλάδα με την Κομισιόν, την ΕΚΤ και το ΔΝΤ.

Και είναι πολύ δύσκολο να πει κανείς ότι υπάρχουν εγγυήσεις και ότι δεν θα επικρατήσει πανικός κατά τη διάρκεια μίας ελεγχόμενης χρεοκοπίας. Νομίζω όμως ότι οι ευρωπαίοι ηγέτες θα δείξουν ισχυρή βούληση να λύσουν την κρίση. Αυτό θα αποτελέσει μήνυμα για τις αγορές, ότι πραγματικά η μετάδοση της κρίσης μπορεί να αποφευχθεί. Ούτε για αυτό όμως υπάρχουν εγγυήσεις. Η κατάσταση είναι πάρα πολύ σοβαρή.

Το σίγουρο είναι ότι θα πρέπει να υπάρξει λύση πριν από τις 15 Νοεμβρίου, που τελειώνουν τα χρήματα στην Ελλάδα. Το πρόβλημα είναι ότι υπάρχει πολύ κακή διάθεση και στις δύο πλευρές που βρίσκονται σε διαπραγματεύσεις. Οι Έλληνες νιώθουν ότι τους φέρονται σκληρά. Την ίδια ώρα πολλοί άνθρωποι σε χώρες της ευρωζώνης, στη Γερμανία, τη Φινλανδία, τη Γαλλία, την Αυστρία, την Ολλανδία έχουν πολύ αρνητική άποψη για την κατάσταση στην Ελλάδα.

Πιστεύω ότι η ενίσχυση του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (EFSF) είναι πιθανότατα απαραίτητη. Όπως είναι και τα βήματα που πρέπει να γίνουν για την δημοσιονομική και πολιτική ενοποίηση εντός της ευρωζώνης και της ΕΕ. Πρόκειται για ένα πρόβλημα που είναι πολύ δύσκολο να λυθεί μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα καθώς απαιτεί τη σύμφωνη γνώμη κάθε χώρας μέλους ξεχωριστά και υπάρχουν πολλές διαφορετικές απόψεις. Γεγονός πάντως είναι ότι η Γερμανία βρίσκεται σε πολύ δύσκολη πολιτική θέση. Από τη μία πλευρά ενδιαφέρεται να κρατήσει την ευρωζώνη ανέπαφη και να την ενδυναμώσει. Ταυτόχρονα υπάρχουν φόβοι ότι οι γερμανοί πολίτες θα πληρώνουν τα χρέη που δημιούργησαν πολίτες άλλων χωρών της ευρωζώνης.

Κατά τη γνώμη μου είναι απαραίτητο να εμπλακούν πολύ περισσότερο οι ιδιώτες πιστωτές σε περίπτωση που η λύση δοθεί με την ελεγχόμενη χρεοκοπία. Η βοήθεια θα συνεχίσει να χορηγείται στην Ελλάδα από τις επίσημες πηγές –το ΔΝΤ, την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και αλλού- αλλά και οι ιδιώτες θα πρέπει να συμμετέχουν πολύ περισσότερο.

Πιστεύω ότι για να γίνει το χρέος βιώσιμο το κούρεμα θα πρέπει να είναι πάνω από από 50%, υπό την προϋπόθεση ότι οι μεταρρυθμίσεις και οι διαρθρωτικές αλλαγές συνεχίζονται. Δεν μπορείς να επαναπαυτείς μόνο στην αναδιάρθρωση του χρέους και να επιστρέψεις στην προηγούμενη κατάσταση. Η Ελλάδα θα πρέπει να υλοποιήσει τις δημοσιονομικές μεταρρυθμίσεις και τις υπόλοιπες διαρθρωτικές αλλαγές, ειδάλλως πολύ γρήγορα το χρέος θα αρχίσει και πάλι να συσσωρεύεται.

Η καθυστέρηση της 6ης δόσης περιπλέκει πολύ την κατάσταση. Τα επιτόκια δανεισμού ανεβαίνουν, υπάρχει κίνδυνος μετάδοσης της κρίσης.

Αν είχε δοθεί λύση έναν χρόνο πριν, τα πράγματα τώρα θα ήταν πολύ καλύτερα: το χρέος θα ήταν μικρότερο, το ίδιο ισχύει και για τα επιτόκια δανεισμού, ενώ οι κίνδυνοι για τη μετάδοση της κρίσης δεν θα ήταν τόσο μεγάλοι όσο σήμερα.

Η καθυστέρηση αυτή θα μπορούσε να οδηγήσει σε τραπεζική κρίση – για την ακρίβεια μάλλον αυτή ήδη έχει αρχίσει να συμβαίνει. Δείτε τι έγινε με την γαλλοβελγική τράπεζα Dexia την Τρίτη. Αυτό δείχνει πόσο μεγάλος είναι ο κίνδυνος της μετάδοσης της κρίσης στον τραπεζικό τομέα. Και όσο περισσότερο διαρκεί η αβεβαιότητα καταβολής της δόσης, τόσο μεγαλώνει ο κίνδυνος.

Ευρωπαϊκό Κέντρο Διεθνούς Πολιτικής Οικονομίας (ECIPE), Βέλγιο

Νο 16 στην παγκόσμια κατάταξη

Η νεότερη και μία από τις τρεις ισχυρότερες «δεξαμενές σκέψης» στις Βρυξέλλες. Ιδρύθηκε το 2006 ενώ ανάμεσα στα πλέον γνωστά προγράμματά της αφορούν τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου.

Φρέντρικ Έριξον, ιδρυτής και διευθυντής του think tank, οικονομολόγος

Ο κίνδυνος μετάδοσης της κρίσης στην ευρωζώνη συνδέεται άμεσα με τις προθέσεις των εταίρων της Ελλάδας. Μέχρι τώρα έχουν δείξει εξαιρετική αποφασιστικότητα ώστε να …αποφύγουν να δώσουν τις ενδεδειγμένες λύσεις στο πρόβλημα. Το να προσπαθήσει κανείς να προβλέψει τις παράλογες συμπεριφορές τους είναι πρακτικά αδύνατο.

Όπως και να έχει, πιστεύω ότι η τρόικα θα συνεχίσει να παρέχει βοήθεια στην Ελλάδα για μερικούς μήνες ακόμα. Κατά τη γνώμη μου ανάμεσα στα μέλη της ευρωζώνης αναπτύσσεται η συναντίληψη ότι πρέπει να ακολουθηθεί διαφορετική λύση για την Ελλάδα. Αυτή η λύση εμπλέκει το λεγόμενο κούρεμα, το οποίο θα είναι πολύ πιο ουσιαστικό από αυτό που αποφασίστηκε τον Ιούλιο. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς μου το χρέος της Ελλάδας πρέπει να πέσει κάτω από το 75% του ΑΕΠ. Αυτό βέβαια υπό την προϋπόθεση ότι η ελληνική οικονομία μπορεί να επιστρέψει στην ανάπτυξη. Αν συνεχιστεί η σημερινή συρρίκνωση των μεγεθών, το κούρεμα του χρέους θα πρέπει να είναι ακόμα μεγαλύτερο για να μπορέσουμε να φτάσουμε σε κάποιο βιώσιμο επίπεδο. Θα πρέπει το χρέος να μειωθεί κάτω από το 75% του ΑΕΠ, που σημαίνει ότι το κούρεμα σήμερα θα πρέπει να ανέλθει στο 60%.

Για να μην μεταδοθεί η κρίση θα πρέπει να υπάρξει ένας δακτύλιος «προστασίας» γύρω από την Ιταλία και την Ισπανία αρχικά και πιθανότατα το Βέλγιο και την Γαλλία, καθώς ένα σημαντικό ποσοστό του χρέους της Ελλάδας βρίσκεται σε αυτές τις χώρες. Θα πρέπει να υπάρχουν διαθέσιμα ποσά για την ενίσχυση των τραπεζών και φυσικά να προχωρήσουν στην αγορά κρατικών ομολόγων της Ιταλίας και της Ισπανίας στην περίπτωση που υπάρξουν αλλεπάλληλες επιπτώσεις από την αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους.

Οι αγορές νιώθουν μεγάλη ανασφάλεια για την ικανότητα της ευρωζώνης να αντιμετωπίσει την ενδεχόμενη μετάδοση της κρίσης στην Ιταλία και την Ισπανία. Υπάρχουν όρια σε αυτά που μπορεί να κάνει η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, η οποία αγοράζει ομόλογα για να βοηθήσει την Ιταλία και την Ισπανία να κρατούν σε κάποια επίπεδα τα επιτόκια δανεισμού. Πού ακριβώς βρίσκονται σήμερα αυτά τα όρια κανείς δεν ξέρει. Αν όμως λάβουμε υπόψη ότι από φέτος το φθινόπωρο παρεμβαίνει με αγορές ομολόγων για να συγκρατεί τα σπρεντ της Ιταλίας και της Ισπανίας πολύ φοβούμαι ότι όσο πλησιάζουμε στο 2012 η ΕΚΤ θα αρχίσει να αγγίζει τα όρια της σχετικά με αυτά που μπορεί ουσιαστικά να κάνει για να περιορίσει την κρίση.

Όσον αφορά την δυνατότητα δανεισμού για τον περιορισμό της μετάδοσης θα χρειαστούν γύρω στα 1,750 τρισεκατομμύρια ευρώ. Μπορεί τα ποσά να φτάσουν μέχρι και τα 2 τρισεκατομμύρια ευρώ, αλλά κατά τη γνώμη μου 1,750 θα είναι αρκετά. Το πιο πιθανό είναι να μην χρειαστεί να χρησιμοποιηθούν. Όμως πρέπει να είναι εκεί για να λάβουν οι αγορές το μήνυμα ότι είναι διαθέσιμα ώστε να αντιμετωπιστεί η κρίση, αν τα πράγματα γίνουν ακόμη πιο δύσκολα στην περίπτωση της Ιταλίας και της Ισπανίας.

Δεν πιστεύω ότι θα υπάρξει πρόβλημα με την έκτη δόση: θα δοθεί στην Ελλάδα και το ποσό θα είναι αυτό που είχε αρχικά συμφωνηθεί. Μπορεί να υπάρξουν συζητήσεις για τη σύνθεση, τη συμμετοχή του κάθε εταίρου στη δόση – είτε πρόκειται για το ΔΝΤ είτε τις χώρες της ευρωζώνης. Μπορεί να υπάρξουν τέτοιου είδους ζητήματα αλλά γνώμη μου είναι ότι η έκτη δόση θα εκταμιευθεί.

Αναγκαστικά το «παιχνίδι» των διαπραγματεύσεων που διεξάγεται ανάμεσα στην ελληνική κυβέρνηση και την Τρόικα έχει χρονικό όριο, το οποίο τοποθετείται στην ημερομηνία την οποία η Ελλάδα θα χρειαστεί τα χρήματα για να πληρώσει μισθούς και συντάξεις. Αυτό μπορεί να είναι στις 15 Νοεμβρίου, μπορεί και όχι – δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω…

Είναι πολύ δύσκολο να προβλέψει κανείς μία τραπεζική κρίση, καθώς παίζει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο η ψυχολογία των καταθετών και όχι τα πραγματικά οικονομικά στοιχεία. Υπάρχουν όμως κάποιοι τρόποι για να αναχαιτίσει εξελίξεις τέτοιου είδους: συνήθως οι τρόποι αυτοί περιλαμβάνουν την υποχρεωτική διακοπή της λειτουργίας των τραπεζών για μερικές ημέρες, ώστε η ανάληψη χρημάτων να καταστεί αδύνατη. Κατά τη διάρκεια αυτού του χρονικού διαστήματος μπορεί να συμβούν και εθνικοποιήσεις τραπεζών αν αυτό κριθεί απαραίτητο. Δεν είναι όμως αυτό που με ανησυχεί περισσότερο…

Είναι η πολιτική που ακολουθείται συμπαρασύρει ακόμα πιο χαμηλά την ελληνική οικονομία. Προσθέτοντας συνεχώς μέτρα λιτότητας η οικονομία συρρικνώνεται όλο και πιο πολύ για να εξυπηρετήσει τους στόχους της δημοσιονομικής σταθερότητας. Όμως, όσο περισσότερα τα μέτρα λιτότητας τόσο δυσκολότερο είναι να επανατεθεί η οικονομία σε κίνηση. Αυτός είναι ο πιο σημαντικός τομέας – σε αυτό πρέπει να επικεντρωθούν οι προσπάθειες.

Η Ελλάδα έχει κάνει πολλά στον τομέα της δημοσιονομικής προσαρμογής και σταθερότητας. Βέβαια χρειάζεται να γίνουν περισσότερα αλλά αυτά που έχουν γίνει είναι ήδη πολλά. Κατά τη γνώμη μου αυτός ο τομέας μπορεί να μπει στον «πάγο» για κάποιο χρονικό διάστημα και όλες οι προσπάθειες να επικεντρωθούν στην επανεκκίνηση της οικονομίας. Και κάτι τέτοιο δεν γίνεται τώρα…

Υπάρχουν πολλά πράγματα που μπορούν να γίνουν για την ανάπτυξη της Ελλάδας. Το κρισιμότερο σημείο όμως είναι να ρίξετε σημαντικά το κόστος εργασίας, το οποίο κατά τη γνώμη μου θα πρέπει να μειωθεί κατά 30-40%, συμπεριλαμβανομένων των φόρων. Την δεκαετία του 1990 εργαζόμουν στην Σουηδία κατά τη διάρκεια της ύφεσης και μία από τις λύσεις που ακολούθησαν για να βγουν από το τούνελ ήταν η εσωτερική υποτίμηση του εργατικού κόστους κατά 30-40%. Αυτό έδωσε τεράστια ώθηση στην οικονομία τους…

Κέντρο Διεθνούς Διακυβέρνησης και Καινοτομίας (CIGI), Καναδάς

Νο 18 στην παγκόσμια κατάταξη

Ανεξάρτητο από κομματικές αποχρώσεις, το CIGI ιδρύθηκε το 2001 με την ευγενική χορηγία του ελληνικής καταγωγής προέδρου της εταιρείας τηλεπικοινωνιών RIM Μάικ Λαζαρίδη.

Σούζαν Σέντλ, σύμβουλος του think tank, πρώην αναπληρώτρια διευθύντρια στο ευρωπαϊκό τμήμα του ΔΝΤ

Οι αντιθέσεις στην Ευρώπη σχετικά με τον χειρισμό της κατάστασης είναι ιδιαίτερα βαθιές. Έτσι, είναι πολύ πιθανό η αδράνεια των πολιτικών ιθυνόντων να πιέσει την ελληνική κρίση στο όριο: σε μία καθυστερημένη και ως εκ τούτου χαοτική χρεοκοπία ή/και αποχώρηση της Ελλάδας από την ευρωζώνη. Οποιοδήποτε από αυτά τα ενδεχόμενα θα έχει εκτεταμένες αρνητικές συνέπειες κυρίως στη ζώνη του ευρώ καθώς και στην αμερικανική και παγκόσμια οικονομία. Οι επιπτώσεις αυτές θα κυμαίνονται από την οικονομική αστάθεια της αγοράς και την μείωση στον όγκο του παγκόσμιου εμπορίου έως την επιβράδυνση της ανάπτυξης και την ύφεση.

Βλέπουμε ήδη πραγματική μόλυνση. Η συμπεριφορά των χρηματοπιστωτικών αγορών, το εμπόριο, η εμπιστοσύνη και η ανάπτυξη τις τελευταίες 6 εβδομάδες αντανακλούν σε μεγάλο βαθμό τις πολύ καταστροφικές επιπτώσεις της αβεβαιότητας που απορρέει από την αδράνεια στην αντιμετώπιση της ευρωπαϊκής κρίσης. Όσο περισσότερο διατηρείται η αβεβαιότητα, τόσο πιο αναποτελεσματικό θα είναι το ψήφισμα και τόσο χειρότερο το αποτέλεσμα για τις αγορές και τη δραστηριότητα.

Για να υπολογίσουμε το ποσοστό κουρέματος που χρειάζεται να γίνει πρέπει να έχουμε τρεις βασικές πληροφορίες: πρώτον, ποια είναι η πραγματική τρέχουσα αξία του χρέους και των υποχρεώσεων εξυπηρέτησης του χρέους σε σχέση με ρεαλιστικές προβολές της οικονομικής ανάπτυξης στην Ελλάδα. Δεύτερον, πόσα χρήματα θα προσφέρουν οι ευρωπαϊκές χώρες στην Ελλάδα μετά την αναδιάρθρωση. Τρίτον, αν η χώρα θα είναι μέσα ή έξω από την ευρωζώνη μετά το κούρεμα. Είναι κατά τη γνώμη μου αδύνατο να διακινδυνεύσει κανείς εκτιμήσεις έως ότου απαντηθούν τα τρία αυτά ερωτήματα. Είμαι σίγουρη ότι αυτούς τους υπολογισμούς κάνουν αυτή τη στιγμή στα γραφεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, της ΕΚΤ και του ΔΝΤ.

Η καθυστέρηση εκταμίευσης της έκτης δόσης είναι όντως πολύ επικίνδυνη. Προφανώς, όσο περισσότερο η ελληνική κυβέρνηση και οι ελληνικές τράπεζες αντιμετωπίζουν σπρεντ που επηρεάζονται από τον υψηλό βαθμό αβεβαιότητας, τόσο χειρότερη γίνεται η οικονομική τους κατάσταση. Αλλά ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι αυτή η καθυστέρηση σηματοδοτεί το γεγονός ότι οι ευρωπαϊκοί φορείς βρίσκονται μακριά από μία συμφωνία για το σχέδιο αντιμετώπισης της κρίσης. Σε τελική ανάλυση υπάρχουν τρία σενάρια δράσης για τους Ευρωπαίους: Πρώτον, να υποστηρίζουν πλήρως την Ελλάδα επ’ αόριστον. Δεύτερον, να επιβάλλουν ένα κούρεμα αρκετά μεγάλο για να επιστρέψει το χρέος σε βιώσιμο επίπεδο ακόμη και αν η Ελλάδα παρουσιάσει πολύ αργούς ρυθμούς ανάκαμψης (η οποία αναμένεται αν παραμείνει η χώρα στη ζώνη του ευρώ). Τρίτον, να επιβάλουν μικρότερο κούρεμα και την απόσυρση της Ελλάδας από τη ζώνη του ευρώ. Όλες οι επιλογές είναι δυσάρεστες. Όμως θα πρέπει να παρθεί μία απόφαση – είτε μέσα από μια μελετημένη και σχεδιασμένη διαδικασία ή βιαστικά κάτω από ακραίες συνθήκες…

Κατά τη γνώμη μου υπάρχει πολύ μικρή πιθανότητα να συμβεί μία τραπεζική κρίση. Στον 21ο αιώνα, ακόμα και αν οι αρμόδιοι φορείς έχουν μέτριες ικανότητες δεν θα πρέπει να επιτρέψουν να συμβεί κάτι τέτοιο. Τα γεγονότα τις προηγούμενες εβδομάδες λίγο μπορούν να μας εμπνεύσουν για τις ικανότητες των ευρωπαϊκών δυνάμεων να πάρουν αποφάσεις, αλλά δεν θα περίμενα ότι μπορεί να επιτρέψουν ένα τέτοιο λάθος.