Αδύνατη η έξοδος από την ευρωζώνη

Μπορεί μια χώρα να βγει νομίμως από το ευρώ; Μπορεί ενδεχομένως να βγει παρανόμως, καταπατώντας δηλαδή τη Συνθήκη; Και αν ναι, τι συμβαίνει από νομικής πλευράς στο κράτος που εγκαταλείπει το ενιαίο νόμισμα; Και, κυρίως: σε ποιο νόμισμα θα πληρωθούν οι τίτλοι της χώρας, που θα έχουν εκδοθεί σε ευρώ; Ποιο δικαστήριο έχει δικαιοδοσία σε περίπτωση που υπάρξει προσφυγή στη Δικαιοσύνη; Με λίγα λόγια: πώς θα προστατευθούν οι πιστωτές (τράπεζες, θεσμικοί επενδυτές, αποταμιευτές), ντόπιοι και ξένοι; Σε όλο τον κόσμο, νομικά γραφεία μελετούν εδώ και μήνες το Κοινοτικό και το Διεθνές Δίκαιο και προβαίνουν σε προσομοιώσεις των νομικών συνεπειών που μπορεί να έχει ένα ρήγμα στην ευρωζώνη.

Ως τώρα, εξαιτίας των φόβων για μια στάση πληρωμών της Ελλάδας, οι αναλύσεις έχουν επικεντρώσει στις νομικές επιπτώσεις μιας εξόδου της Αθήνας από το ευρώ. Η UBS έχει υπολογίσει πως, σ’ αυτή την περίπτωση, κάθε έλληνας πολίτης θα έχανε από 9.500 ώς 11.500 ευρώ τον πρώτο χρόνο της εξόδου από το ευρώ και 3.000 με 4.000 ευρώ τα επόμενα χρόνια. Ομως έχουν γίνει διάφορες μελέτες και προσομοιώσεις και από νομικής πλευράς, οι οποίες έχουν καταλήξει στις προεδρίες κυβερνήσεων σ’ όλη την Ευρώπη. Από την άλλη πλευρά, ακόμη και μια χώρα ισχυρή όπως η Γερμανία μπορεί θεωρητικά να έχει συμφέρον να επιστρέψει στο μάρκο, ή ακόμη και να δημιουργήσει ένα διπλό νόμισμα, το ισχυρό ευρώ και το ασθενές ευρώ.

Σύμφωνα με την ανάλυση ενός μεγάλου διεθνούς νομικού γραφείου που συμμετέχει στη διαχείριση των κρατικών χρεών, την οποία επικαλείται ο Φαμπρίτσιο Μασάρο στην ιταλική «Κοριέρε» διευκρινίζοντας πως το γραφείο ζήτησε να μην κατονομαστεί, το σημείο εκκίνησης είναι ότι δεν υπάρχει δικαίωμα εξόδου από το ευρώ ή από την Ευρώπη, δεδομένου ότι οι Συνθήκες είναι αμετάκλητες, έχουν «απεριόριστη διάρκεια». Εκ των πραγμάτων λοιπόν, η έξοδος από το ενιαίο νόμισμα θα μπορούσε να συμβεί μόνο με μια αναθεώρηση των Συνθηκών ή με μια μονομερή πράξη ενός κράτους – σε κάθε περίπτωση, με μια πολιτική πράξη, η οποία ωστόσο θα έχει συνέπειες σε νομικό επίπεδο. Δεδομένου ότι το ευρώ θα συνεχίσει να υπάρχει, πώς θα πρέπει άραγε να αντιμετωπιστούν τα κρατικά ομόλογα που θα έχουν εκδοθεί ως εκείνη τη στιγμή; Θα παραμείνουν σε ευρώ ή θα μετατραπούν στο νέο (παλαιό) νόμισμα;

Η μετατροπή των ομολόγων στο νέο τοπικό νόμισμα έχει προφανείς συνέπειες για τους πιστωτές, ιδιαίτερα αν το νόμισμα αυτό θα πρέπει να υποτιμηθεί μετά την επαναφορά του. Από την άλλη όμως, αν εγκαταλείψει το ευρώ η Γερμανία, οι πιστωτές μπορεί να επωφεληθούν από τη μετατροπή, αν το νέο μάρκο ανατιμηθεί έναντι του ευρώ.

Η ενδεχόμενη απώλεια αξίας των ομολόγων θα εκθέσει αναμφίβολα το κράτος χρεώστη σε νομικούς κινδύνους. Ομως, σε περίπτωση αντιδικίας, ο πιστωτής μπορεί να βρεθεί σε μειονεκτική θέση: είναι πράγματι πολύ πιθανό τα δικαστήρια του εξερχόμενου κράτους (τα οποία είναι συνήθως αρμόδια για τις αντιδικίες σχετικά με τα ομόλογα) θα μπορούσαν να προσανατολιστούν προς μια λύση υπέρ του τοπικού νομίσματος, ανεξάρτητα από τους νόμους που διέπουν τα ομόλογα ή το χρέος βάσει του αρχικού συμβολαίου.

Ομως αυτό δεν είναι το μόνο δυνατό σενάριο: ακόμη κι αν το χρέος υπόκειται στους νόμους του εξερχόμενου κράτους, τα δικαστήρια των άλλων χωρών μπορούν να υποστηρίξουν πως το νέο νόμισμα, επειδή γεννήθηκε από την παραβίαση μιας διεθνούς συνθήκης, είναι «παράνομο», και συνεπώς θα μπορούσαν να μην εφαρμόσουν τους νόμους αυτούς, συνεχίζοντας να υποστηρίζουν την ονομαστική αξία σε ευρώ των ομολόγων για τα οποία καλούνται να αποφασίσουν.