«Γιατί, μαμά, φωνάζουν κλέφτες;»

Ηταν τις πρώτες ημέρες της αγανάκτησης. Τότε που ακούγονταν μόνο οι σφυρίχτρες και τα ταμπούρλα, όχι κρότοι από τα χημικά ή γδούποι από τα σπασίματα στα μάρμαρα της πλατείας. Μια μητέρα είχε κατέβει στο Σύνταγμα με την κόρη της. Γύρω της χιλιάδες φωνές συντονίζονταν στην ίδια λέξη: «Κλέφτες». Φώναξε και αυτή. Το κοριτσάκι που δεν έμοιαζε πάνω από πέντε ετών, της τράβηξε το χέρι και τη ρώτησε: «Γιατί φωνάζουμε; Εμένα δεν μου έχει κλέψει κανείς τα παιχνίδια μου».

Είχε ακούσει τότε συνθήματα θυμού και απογοήτευσης που η ηλικία της δεν της επέτρεπε να κατανοήσει. Δεν χρειαζόταν όμως να βρεθεί στο Σύνταγμα για να βιώσει τα αδιέξοδα και τους φόβους που προκαλεί η οικονομική κρίση στις ελληνικές οικογένειες. Αρκούσε να κρυφακούσει έναν διάλογο των γονιών, να σηκώσει το τηλέφωνο όταν καλεί η τράπεζα για την εξόφληση του στεγαστικού δανείου, να δει τον πατέρα της στο σπίτι χωρίς δουλειά.

Τον τελευταίο χρόνο η παιδοψυχίατρος Εφη Μπάρλου καλείται όλο και πιο συχνά να αντιμετωπίσει παιδικά άγχη που σχετίζονται με την οικονομική κρίση. Τα παιδιά που βλέπει δεν μπορούν πάντα να περιγράψουν με λόγια ό,τι συμβαίνει στο σπίτι τους. Οσο πιο μικρή η ηλικία τόσο πιο άγουρο το λεξιλόγιο. Μπορούν όμως να ζωγραφίσουν. Οταν συναντήσαμε την κ. Μπάρλου είχε στα χέρια της δύο σκίτσα. Στο ένα εικονίζεται μια οικογένεια που εγκαταλείπει το σπίτι της. Τα πρόσωπα των γονιών είναι θλιμμένα. Το παιδί σέρνει ένα βαλιτσάκι. Στο άλλο, ένα κοριτσάκι κλαίει. Μόνο τα δάκρυα έχουν χρώμα στο σκίτσο. Μεγάλες γαλάζιες σταγόνες που δείχνουν το μέγεθος της θλίψης.

ΕΦΙΑΛΤΕΣ. Η πρώτη ζωγραφιά ανήκει σε ένα αγόρι 10 ετών. Μια μέρα είχε σηκώσει το τηλέφωνο στο σπίτι. «Είμαστε από την τράπεζα. Ψάχνουμε τον πατέρα σου», του είπαν. Είχε ακούσει συζητήσεις των γονιών του για το στεγαστικό δάνειο, που αδυνατούσαν να το πληρώσουν. Αγχώθηκε σε σημείο εμμονής. Αρχισε ξανά τα βράδια να επισκέπτεται το κρεβάτι των γονιών. Μια συνήθεια που είχε κόψει ύστερα από πολύ κόπο. Η άλλη ζωγραφιά ήταν ενός κοριτσιού 8 ετών. Η κ. Μπάρλου τής είχε πει να της δείξει πώς νιώθει. Ο πατέρας της είχε απολυθεί τον χειμώνα από την εργασία του. Τα βράδια έβλεπε εφιάλτες. Μια μεγάλη αρκούδα, έλεγε, την κυνηγούσε για να τη φάει. Ηταν η κρίση. Το ίδιο όνειρο εκμυστηρεύτηκαν στην παιδοψυχίατρο και άλλα δύο κορίτσια που δεν γνωρίζονταν μεταξύ τους, αλλά είχαν και αυτά απολυμένους γονείς. Η κ. Μπάρλου θεώρησε τη σύμπτωση τυχαία.

Σύμφωνα με τους ειδικούς, οι αγχώδεις διαταραχές που εμφανίζουν αυτή την περίοδο τα παιδιά δεν μπορούν να συνδεθούν γραμμικά με την οικονομική κρίση. Η ψυχολογία τους δεν επηρεάζεται τόσο από τις αλλαγές στον οικογενειακό προϋπολογισμό, αλλά κυρίως από τους καβγάδες, τις ανατροπές, τη θλίψη που καθρεφτίζεται στα πρόσωπα των γονιών. «Τα παιδιά προσαρμόζονται. Αυτό που τους λείπει δεν είναι η οικονομική άνεση. Το βασικό είναι να χειριστούν το πρόβλημα καλά οι γονείς. Είναι σημαντικό να είναι ειλικρινείς. Να λένε την αλήθεια τηρώντας τον ρόλο του γονέα. Του ανθρώπου που είναι εκεί για να προστατεύσει, για να φροντίσει», λέει η Αρτεμις Τσίτσικα, παιδίατρος και επιστημονική υπεύθυνη της Μονάδας Εφηβικής Υγείας της Β’ Παιδιατρικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών. «Τα παιδιά έχουν “κεραίες”. Δύσκολα τους κρατά κρυφά όσα συμβαίνουν στο σπίτι. Η ενημέρωσή τους όμως πρέπει να γίνει σωστά. Οσα δεν γνωρίζουν τα παιδιά τα συμπληρώνουν με τη φαντασία τους», εξηγεί η κ. Μπάρλου.

Η φαντασία δεν πλάθει μόνο εφιάλτες, αλλά βάζει τα παιδιά να παίζουν και ρόλους που δεν αρμόζουν στην ηλικία τους. Να αναλαμβάνουν ευθύνες που δεν τους αναλογούν. Οπως συνέβη με δύο μαθητές της Α’ και Β’ Δημοτικού. Η κ. Μπάρλου θυμάται ότι αρνούνταν να πάνε στο σχολείο για να μείνουν στο σπίτι και να κάνουν παρέα στον άνεργο πατέρα τους. Συχνά προσποιούνταν ότι ήταν άρρωστα. Οτι τους πονούσε η κοιλιά τους. «Ηθελαν να στρέψουν το ενδιαφέρον της οικογένειας πάνω τους. Να σταματήσουν οι τσακωμοί των γονιών», λέει.

ΣΤΗΝ ΕΦΗΒΕΙΑ. Οι επιπτώσεις της διαχείρισης των οικονομικών δυσκολιών από μια οικογένεια μπορεί να επηρεάσουν και τους εφήβους. «Στις ηλικίες τους υπάρχει προσκόλληση στον παρόντα χρόνο. Νομίζουν πως ό,τι άσχημο συμβαίνει θα διαρκέσει για πάντα. Ζουν για τη στιγμή και δεν μπορούν να συλλάβουν με τον τρόπο σκέψης τους ότι είναι κάτι που θα τελειώσει. Εξιδανικεύουν καταστάσεις, αλλά απογοητεύονται και πολύ εύκολα», λέει η κ. Τσίτσικα.

Θυμάται την ιστορία μιας 14χρονης. Ο πατέρας της είχε απολυθεί και η μητέρα της είχε αναγκαστεί να βρει δουλειά. Η κοπέλα ανέλαβε περισσότερες ευθύνες στο σπίτι. Η μετάβαση όμως έγινε απότομα, στη σκιά διαφωνιών και τσακωμών ανάμεσα στους γονείς. Υστερα από λίγο καιρό κλείστηκε στον εαυτό της, εμφάνισε έντονο άγχος και προβλήματα στη διατροφή. Χρειάστηκαν συνεδρίες με τους γονείς για να διαχειριστούν όλοι μαζί την κρίση στο σπίτι τους. «Ισως η περίοδος που διανύουμε είναι και μια ευκαιρία για να φτάσουμε πιο βαθιά στις σχέσεις μας. Για να μάθουμε να διαχειριζόμαστε τις δυσκολίες», λέει η κ. Τσίτσικα.