Πάντι, Παντελής, καπετάν Μιχάλης

Εραστής, ποιητής, πολεµιστής: τις τρεις αυτές ιδιότητες ο φιλέλληνας συγγραφέας και ήρωας της μάχης της κρήτης, που πέθανε προ ηµερών στα 96 του, τις κατέκτησε µε τα όσα έκανε στην κινηµατογραφική ζωή του
Ο Πάντι, ο Καπετάν Μιχάλης – όπως τον αποκαλούσαν οι Κρητικοί, αλλά και ο Σεφέρης – ο Παντελής κατά τους Μανιάτες, ήταν άνθρωπος που αγάπησε την Ελλάδα και που έζησε στην Καρδαµύλη τα περισσότερα χρόνια του. «Ενσάρκωνε το µοντέλο του Αρχίλοχου: εραστής, ποιητής, πολεµιστής», είπε στα «ΝΕΑ» ο συγγραφέας και φιλόλογος Γιώργης Γιατροµανωλάκης για τον Φέρµορ. Αυτό το αρχιλοχικό πρότυπο το κατέκτησε χάρη στους µεγάλους του έρωτες – που συµπεριλαµβάνουν µια µολδαβή πριγκίπισσα βυζαντινής καταγωγής –, στα ταξιδιωτικά του βιβλία που τον ανέδειξαν σε κορυφαίο συγγραφέα του είδους και στην παρασηµοφορηµένη δράση του στην κατοχική Κρήτη. Στα 18 του ταξίδεψε από το Αµστερνταµ στην Κωνσταντινούπολη, ξεκινώντας ένα µεγάλο ταξίδι µύησης στη ζωή, που θα τον καθιστούσε ικανό να συνοµιλεί µε απλούς βοσκούς της Κρήτης, µε τον θρύλο του χορού Μαργκότ Φοντέιν, µε τον βυζαντινολόγο Στίβεν Ράνσιµαν και τον ποιητή Γιώργο Σεφέρη.

Ηθρυλική απαγωγή του γερµανού διοικητή Κρήτης Χάινριχ Κράιπε, που τον έκανε διάσηµο, πραγµατοποιήθηκε στις 26 Απριλίου του 1944. Η ενέδρα στήθηκε εκεί που συναντιέται ο δρόµος για τις Αρχάνες µε τον δρόµο Ηράκλειο – Καστέλι. Βασικά µέλη της οµάδας, εκτός από τον Φέρµορ, ήταν ο λοχαγός Γουίλιαµ Στάνλεϊ Μος, ο Μανώλης Πατεράκης από το Σέλινο, ο Γιώργος Τυράκης από την Κοιλάδα του Αµαρίου και ο Μίκης Ακουµιανάκης που ήξερε καλά την περιοχή της Κνωσού. Στις 21.30 είδαν το αυτοκίνητο του στρατηγού. Οι Φέρµορ και Μος, φορώντας γερµανικές στολές, προχώρησαν στη µέση του δρόµου και έκαναν στο αυτοκίνητο νόηµα να σταµατήσει. Πλησίασαν και από τις δύο πλευρές. Ο Φέρµορ έριξε το φως του προβολέα στο πρόσωπο του στρατηγού και ζήτησε να δει τα χαρτιά του. Ο οδηγός διαµαρτυρήθηκε. Αµέσως µετά άνοιξαν απότοµα τις πόρτες. Ο Φέρµορ σηµάδεψε τον Κράιπε µε περίστροφο, ο Μος χτύπησε τον οδηγό µε ρόπαλο, µετά οι Κρητικοί τον τράβηξαν έξω και αργότερα, παρά τις αντίθετες οδηγίες των Φέρµορ και Ακουµιανάκη, τον σκότωσαν.

Στο µεταξύ, ο Μος είχε πάρει το τιµόνι. Σύµφωνα µε την περιγραφή του βρετανού ιστορικού και συγγραφέα Αντονι Μπίβορ, συγγραφέα του βιβλίου «Κρήτη, η µάχη και η αντίσταση» (Εκδ. Γκοβόστη), έβαλαν στον στρατηγό χειροπέδες και τον έριξαν στο πάτωµα, µπροστά από το πίσω κάθισµα. Η όλη επιχείρηση είχε κρατήσει λιγότερο από ένα λεπτό. Ο Φέρµορ φόρεσε το πηλήκιο του στρατηγού και κάθησε µπροστά. Καθώς πλησίαζαν την έπαυλη «Αριάδνη» – κατοικία του Κράιπε –, οι σκοποί της πύλης παρουσίασαν τα όπλα τους. ∆ιαπίστωσαν όµως έκπληκτοι ότι το αυτοκίνητο αποµακρυνόταν. «Generals Wagen», φώναζε ο Φέρµορ στα πολυάριθµα µπλόκα – από 22, λένε,πέρασαν.

Ο Μος ελάττωνε ταχύτητα ώστε οι σκοποί να διακρίνουν τις τριγωνικές σηµαίες στα µπροστινά φτερά του αυτοκινήτου.

ΤΟΝ ΚΡΆΙΠΈ, έπειτα από κουραστικές πεζοπορίες, τον έκρυψαν σε σπηλιές του όρους Ιδη. Αργότερα, σε ένα µαντρί στο Γερακάρι. Εκεί ήταν που ο γερµανός στρατηγός, το χάραµα, απήγγειλε τους δύο πρώτους στίχους από την ένατη ωδή του Οράτιου, Ad Thaliarchum. Ο Φέρµορ πήρε τη σκυτάλη, απαγγέλλοντας από στήθους τις υπόλοιπες πέντε στροφές. Το συµβάν προκάλεσε έναν αµοιβαίο σεβασµό, ο οποίος ξεπερνούσε την πολεµική συνθήκη. Το τελευταίο µέρος του ταξιδιού, µε την παράδοση του Κράιπε σε σκάφος στην παραλία Ροδάκινο, είχε χαρακτήρα θριάµβου. Εκατοντάδες Κρητικοί, που γνώριζαν το σηµείο φύλαξης του στρατηγού, στήθηκαν στον κατσικόδροµο για να τον δουν να περνάει αιχµάλωτος. Οι Γερµανοί, πάλι, ποτέ δεν έµαθαν το σηµείο από τους κατασκόπους τους. Οσοι επιβιβάστηκαν στο πλοίο, άφησαν κατά το έθιµο όπλα, αρβύλες και µερίδες φαγητού που τους περίσσεψαν. Ολα µοιράστηκαν αµέσως στο µεγάλο πλήθος που ήταν µαζεµένο στην παραλία. Πολύ αργότερα, το 1972, µια εκποµπή – του Νίκου Μαστοράκη – στην ελληνική τηλεόραση θα φέρει τους πρωταγωνιστές κοντά. Τον Πάτρικ Λι Φέρµορ, τους κρητικούς συντρόφους του. Και στα τελευταία πέντε λεπτά τον ίδιο τον Κράιπε, που µπήκε θεατρικά σε µια ατµόσφαιρα ήδη συγκινησιακά φορτισµένη. Θυµόταν ακόµα και τα µικρά ονόµατα των Κρητικών που τον συνόδευσαν στο οδοιπορικό της αιχµαλωσίας.

Info

Στα ελληνικά κυκλοφορούν τα βιβλία του: «Μάνη» (Κέδρος), «Ρούµελη» (Κέδρος), «Η εποχή της δωρεάς» (Μεταίχµιο), «Ανάµεσα στα δάση και τα νερά» (Μεταίχµιο), «Τα βιολιά του Σαιν Ζακ» (Εστία)

«Τάχα θ’ ανακαλύψει και στη Μάνη Κουτσόβλαχους;»

Ο Πάτρικ Λι ΦΈΡΜΟΡ γνωρίστηκε µε τον Γιώργο Σεφέρη και τον Γιώργο Κατσίµπαλη λίγο πριν από το 1950, την εποχή που οπρώην µυστικός πράκτορας δούλευε ως υποδιευθυντής στο Βρετανικό Συµβούλιο της Αθήνας, µαζί µε τον βυζαντινολόγο Στίβεν Ράνσιµαν.

Οι σχέσεις του µε το ζεύγος Σεφέρη ήταν πάντα εγκάρδιες και δεν ήταν λίγες οι φορές που Γιώργος και Μαρώ τον είχαν επισκεφτεί στοσπίτι του στην Καρδαµύλη. Ο Σεφέρης τού έστελνε συχνά ανέκδοτα ποιήµατά του, ενώ διατηρούσαν και αλληλογραφία, η οποία µάλιστα κυκλοφόρησε σε βιβλίο στην Κύπρο το 2007. Στα γράµµατά τους αυτάφαίνεται πόσο απασχολούσαν τον Λι Φέρµορ η λαϊκή παράδοση, το δηµοτικό αλλά και το ρεµπέτικο τραγούδι.

Ο Γιώργος Κατσίµπαλης, πάλι, όπως δείχνει η αλληλογραφία του µε τον Γιώργο Σεφέρη («Αγαπητέ µου Γιώργο», Ικαρος 2009) που επιµελήθηκε ο ∆ηµήτρης ∆ασκαλόπουλος, έτρεφε φιλικά αισθήµατα για το ζεύγος Λι Φέρµορ, τους συναντούσε και γευµάτιζε µαζί τους συχνά. Ωστόσο δεν φαίνεται να εκτιµούσε απεριόριστα τις γνώσεις του Πάτρικ, δεν τον θεωρούσε απόλυτα σοβαρό και, καµιά φορά, τον έβλεπε σαν βάρος.

Λέει σε µια του επιστολή προςτον Σεφέρη, το 1951: «Ο Paddyαφού ειδικεύτηκε στα Κραβαρίτικα,πήγε µε την Joan στηνΤσακωνιά και βάλθηκε στη µελέτη της δωρικής διαλέκτου χάρη στα λεξιλόγια και τη γραµµατική της Τσακώνικης που του χάρισα εγώ. Πήγε καιστην Κρήτη δυο-τρεις βδοµάδες για το Πάσχα, και του Αγίου Κωνσταντίνουστον Λαγκαδά για τα Αναστενάρια. Κα τενθουσιασµένος. Αλλά πέρασεκι από το Πήλιο καµιά βδοµάδα όπου ανακάλυψε πως οι κάτοικοι εκεί µιλούν κουτσοβλάχικα! Τι θα γίνει µε δαύτον και τη µονοµανία του αυτή;

Πώς θα τον συνεφέρουµε; Τώρα βρίσκεται σε µια croisiere µε το γιοτ ενός Αµερικάνου στις Κυκλάδες, µαζί µε τον Frederick Ashton, την Margot Fonteyn και τον Johnny Craxton. Θα γυρίσει σε καµιά-δυο βδοµάδες και θα φύγει µετά για τη Μάνη εις αναζήτησιν του Πέτρακα! Τάχα θ’ ανακαλύψει κι εκεί Κουτσόβλαχους;».

Λίγα χρόνια αργότερα ο Κατσίµπαλης θα τσακωθεί µαζίτου για τα γεγονότα της Κύπρου (1955-1957) αφού ο Φέρµορ δενσυµµεριζόταν τα ελληνικά επιχειρήµατα πάνω στο θέµα. Ωστόσο, ότανη κυβέρνηση µέσα στο δυσµενέςκλίµα των γεγονότων αποφάσισε να τον απελάσει, τόσο ο Κατσίµπαλης όσο και ο Σεφέρης στενοχωρήθηκαν πολύ. Ο Κατσίµπαλης είπε µάλιστα ότιη απέλαση οφειλόταν µάλλον σε δηµαγωγικά άρθρα της«Εστίας» και της «Ακρόπολης».


«Εγώ έγραφα, εκείνη ζωγράφιζε. Ηταν παράδεισος»

To 1937 o Φέρµορ γνώρισε στην Αθήνα µια πριγκίπισσα µε βυζαντινό επίθετο, την Μπαλάσα Καντακουζηνού. Ηταν κεραυνοβόλος έρωτας
Ο ένας από τους δύο µεγάλους έρωτες της ζωής του Πάτρικ Λι Φέρµορ κατέληξε σε γάµο το 1968. Ηταν αυτός µε την Τζόαν Ελίζαµπεθ Ρέινερ. Ζούσαν τον περισσότερο καιρό στο σπίτι που οι ίδιοι σχεδίασαν στηνΚαρδαµύλη και λίγους µόνο µήνες του χρόνου περνούσαν στην Αγγλία. Η Τζόαν πέθανε το 2003 στα 91 της χρόνια.

Και δεν απέκτησαν ποτέ παιδιά. Αλλά υπήρξε ένας ακόµη µεγάλος έρωτας που προηγήθηκε. Ηταν το 1937. Η Μπαλάσα Καντακουζηνού ήταν τότε 32 ετών, δώδεκα χρόνια µεγαλύτερη από τον νεαρό Πάτρικ. Είχε µόλις χωρίσει µε τον σύζυγό της, έναν ισπανό διπλωµάτη.

«Συναντηθήκαµε τη σωστή στιγµή και πέσαµεο έναςστην αγκαλιά του άλλου», περιέγραψε αργότερα ο Φέρµορ. «Ηταν ακαριαίο, ταιριάξαµε αµέσως. Φύγαµε µαζί και ζήσαµε σε έναν νερόµυλο στην Πελοπόννησο για πέντε µήνες. Εγώ έγραφα, εκείνη ζωγράφιζε. Ηταν παράδεισος».

Το ζευγάρι µετακινήθηκε κατόπιν στο κτήµα της Μπαλάσα στη χώρα της, τη Μολδαβία. Πήγαν εκεί µαζί µε την αδελφή τής Μπαλάσα. Ο Φέρµορ γράφει: «Οι δύο αδελφές ήταν καλές, όµορφες, θαρραλέες, µε ταλέντο και φαντασία, και είχαν βουτηχτεί στη λογοτεχνία και τις τέχνες. Ηταν ευγενικές, εύθυµες, αντισυµβατικές.

Ολοι τις αγαπούσαν, το ίδιο κι εγώ». Σύµφωνα µε τηνπεριγραφή ενός άλλου, νεώτερου συγγραφέα ταξιδιωτικής λογοτεχνίας, του Ουίλιαµ Νταλρίµπλ, που τον συνάντησε στη Μάνη το 2008,για τον ΠάτρικΛι Φέρµορ αυτή ήταν από τις πιο ευτυχισµένες περιόδους της ζωής του.

Ο Νταλρίµπλ, που κατάλαβε πόσο σηµαντικό στη ζωή του Φέρµορ ήταν το πρώτο ταξίδι Αµστερνταµ – Κωνσταντινούπολη, ένα ταξίδι µύησης στα βυρωνικά πρότυπα των περιηγητών του παρελθόντος, ονόµασε ένα αφιέρωµα που δηµοσίευσε για τον σπουδαίο συγγραφέα στην Telegraph «Ο άνθρωπος που περπάτησε».

Λέει εκεί ότι ο Πάτρικ Λι Φέρµορ πέρασε στη Μολδαβία δύο χρόνια γευόµενος τα αποµεινάρια ενός κόσµου που χανόταν. «Η οικογένειά της ήταν µέρος ενός παλιοµοδίτικου γαλλοτραφούς κόσµου γαιοκτηµόνων, που έλεγες ότι ξεπηδούσε από σελίδες του Τολστόι», λέει για αυτή την περίοδο ο Λι Φέρµορ. «Πέρασα τον καιρό µου διαβάζοντας µε δικό µου τρόπο το σύνολο της γαλλικής λογοτεχνίας αλλά και παίζοντας σκάκι. Φυσικά και ήθελα να την παντρευτώ αλλά είπε “µη γίνεσαι γελοίος, είµαι πολύ µεγαλύτερή σου”».

Το οριστικό τέλος το προκάλεσε ο πόλεµος. «Ηµασταν έξω για πικνίκ, κάποιοι από µας έφιπποι και άλλοι σε ανοιχτές άµαξες, όταν κάποιος φώναξε ότι οι Γερµανοί είχαν µπει στην Πολωνία. Πήρα αµέσως την απόφαση: αν ξεσπούσε πόλεµος έπρεπε να καταταγώ στον στρατό. Πίστευα ότι θα τελείωνε σε έξι µήνες».

Το µέλλον όµως επιφύλασσε εκπλήξεις. Ο Λι Φέρµορ δεν ξαναείδε την Μπαλάσα για 25 χρόνια. Με το τέλος του πολέµου έκλεισαν τα σύνορα, η Μπαλάσα δεν µπορούσε να βγει πια από τη Ρουµανία, ούτε ο Λι Φέρµορ να µπει σ’ αυτήν. Οταν κάποτε κατάφερε να βρει τρόπο και να ταξιδέψει στη χώρα ως δηµοσιογράφος, βρήκε την Μπαλάσα να ζει στη φτώχεια σε µια σοφίτα του Βουκουρεστίου, κερδίζοντας τον επιούσιο ως δασκάλα αγγλικών, γαλλικών και ζωγραφικής. Οι Καντακουζηνοί είχαν χαρακτηριστεί «στοιχεία µε σάπιο παρελθόν» και τα κτήµατά τους δηµεύτηκαν. Τα έχασε όλα. Ο κοµισάριος του Τσαουσέσκου µπήκε και έδωσε στις δύο αδελφές ένα τέταρτο για να µαζέψουν τα πράγµατά τους. Το σπίτι µετατράπηκε σε άσυλο ψυχοπαθών.

«Καθήσαµε µαζί για 48 ώρες, σχεδόν χωρίς να κοιµηθούµε, γελώντας όλη την ώρα. “Θυµάσαι;”. Εκείνη την εποχή ήµουν µε την Τζόαν. Η Μπαλάσα τα έβλεπε όλα µε τρόπο στωικό και γοητευτικό. Ηταν σπουδαία γυναίκα».

Ηµασταν έξω για πικνίκ, κάποιοι από µας έφιπποι και άλλοι σε ανοιχτές άµαξες, όταν κάποιος φώναξε ότι οι Γερµανοί είχαν µπει στην Πολωνία

Οταν ο Τζον Χιούστον πυροβολούσε κροκοδείλους στην Αφρική

ΜΙΑ ΕΝ∆ΙΑΦΕΡΟΥΣΑ – περιπετειώδης και αυτή – στιγµή στην καριέρα του Πάτρικ Λι Φέρµορ ήταν όταν υπέγραψε το σενάριο γιατη χολιγουντιανή ταινία «The roots of heaven» («Οι ρίζες του ουρανού»).

Το σενάριο βασιζόταν στο οµώνυµο µυθιστόρηµα του Ροµέν Γκαρί, που είχε τιµηθεί µε το Βραβείο Γκονκούρ του 1956.

Αυτή ήταν η δεύτερηφορά που ο Φέρµορ ανακατευόταν µε το Χόλιγουντ. Η πρώτη ήταν το 1950, όταν µεταφέρθηκε στη µεγάλη οθόνη το βιβλίο του Μπίλι Στάνλεϊ Μος για την απαγωγή του Κράιπε καιείχε πρωταγωνιστή τον Ντερκ Μπόγκαρντ στον ρόλο του Πάτρικ Λι Φέρµορ.

Αυτή τη φορά ο Λι Φέρµορ δεν ήταν χαρακτήρας του έργου, αλλά διαµορφωτής των χαρακτήρων. Την ταινία – προβλήθηκε το 1958 – σκηνοθέτησε ο Τζον Χιούστον µε πρωταγωνιστές τον Ερολ Φλιν – στην τελευταία του κινηµατογραφική εµφάνιση –, τη Ζιλιέτ Γκρεκό, τον Τρέβορ Χάουαρντ, τον Ορσον Ουέλς. ∆ιαδραµατιζόταν στην Αφρική.

Το 2001 ο Πάντι Λι Φέρµορ περιέγραψε γλαφυρά τις αναµνήσεις του από τα γυρίσµατα: «Πετάξαµε για το Μπανγκί, πρωτεύουσα της σηµερινής Κεντροαφρικανικής ∆ηµοκρατίας, που τότε ήταν γαλλική αποικία. Η µικρή πόλη ήταν χτισµένη στη βόρεια όχθη του ποταµού Ουµπάνγκι, ενός παραπόταµου του ποταµού Κονγκό, και στην άκρη ενός πυκνού τροπικού δάσους γεµάτου ελέφαντες – οι ελέφαντες ήταν το κύριο θέµα της ταινίας.

Εκεί κατοικούσε µια φυλή έξυπνων, χαµογελαστών πυγµαίων, που ήταν οπλισµένοι µε τόξα και βέλη και γρατζούνιζαν χαρωπά κάτι παράξενα έγχορδα όργανα, γνωστά ως πιάνα του ισηµερινού.

Μια µέρα, µια µικρή οµάδα από µας περίµενε για ένα κανό που θα µας πήγαινε κάπου, όταν εντοπίσαµε έναν µεγάλο κροκόδειλο που λιαζόταν σε νησάκι στη µέση του ποταµού. Ο Τζον [Χιούστον] τινάχτηκε πάνω, όρµησε στο κατάλυµά του και γύρισε µε ένα όπλο στο µέγεθος πυροβόλου Μπρεν, άνοιξε τις µπροστινές αντηρίδες, ξάπλωσε κάτω, σκόπευσε προσεκτικά και πυροβόλησε. Η σφαίρα σήκωσε ένα σύννεφο σκόνης ακριβώς µπροστά στο ερπετό, το οποίο πήδηξε στο νερό και κολύµπησε ζωηρά προς την άλλη πλευρά του ποταµού.

Ο Τζον σηκώθηκε, πέταξε τον κάλυκα και είπε: “Λοιπόν, θα κοιτάµε προσεκτικά τριγύρω για ένα τέταρτο, είκοσι λεπτά. Αλλά εδώ έχουµε έναν νεκρό κροκόδειλο, παιδιά”. Η φράση του κυκλοφόρησε γρήγορα, καµιά φορά και σε παραλλαγή: “Εδώ έχουµε ένα νεκρό παιδί, κροκόδειλοι”».