Το µεγάλο παζάρι της 54ης Μπιενάλε

Γιουροβίζιον της τέχνης, που έχει επεκταθεί και εκτός Ευρώπης µε τις ανάλογες πολιτικές προεκτάσεις; Αγοραπωλησίες που καλύπτονται κάτω από το πέπλο µιας διεθνούς οργάνωσης µε εγνωσµένο κύρος; Ή ένα παγκόσµιο εικαστικό γεγονός που φιλοξενεί την τελευταία λέξη των εικαστικών εξελίξεων;
ΒΕΝΕΤΙΑ, Ιούνιος
Oποιος βρεθεί στη Βενετία αυτές τις ηµέρες θα διαπιστώσει πως η Μπιενάλε είναι λίγο από όλα. Κοσµική γιορτή και αφορµή για να επιδειχθούν πολυτελείς θαλαµηγοί µε κορυφαία αναµφισβήτητα τη «Luna» (µήκους 115 µ.) του ρώσου µεγιστάνα Ροµάν Αµπράµοβιτς, αραγµένη µπροστά στην είσοδο της Μπιενάλε και όχι κοντά στα παλιά τελωνεία που έχουν δέσει οι υπόλοιπες.

Λίγο απόΓιουροβίζιονµε τις συµµετέχουσες χώρες να µην επιλέγουν απαραιτήτως να εκπροσωπηθούν από εγχώριους καλλιτέχνες,αρκεί νακερδίσουν τις εντυπώσεις. ∆ιότι πόσοι ασχολήθηκαν µε το γεγονός ότι οι Ηνωµένες Πολιτείες διάλεξαν καλλιτέχνες µε καταγωγή από την Κούβα και έδρα το Πουέρτο Ρίκο; Oλοι φωτογράφιζαν µε µανία τους αθλητές που έτρεχαν πάνω σε έναν διάδροµο βάζοντας σε κίνηση της θορυβώδεις ερπύστριες ενός τανκ στους βενετσιάνικους κήπους όπου βρίσκονται τα εθνικά περίπτερα. Ή πόσοι γνώριζαν ότι το περίπτερο της ∆ανίας αποτελούσε ένα παγκόσµιο µωσαϊκό, καθώς την επιµέλεια είχε η Ελληνίδα Κατερίνα Γρέγου, η οποία µε τη σειρά της είχε επιλέξει έργα 18 καλλιτεχνών ηλικίας από 29 έως 77 ετών από την Παλαιστίνη και την Κίνα έως την Ελλάδα και το Ιράν; Ο εικόνες εναλλάσσονται µε τόσο µεγάλη ταχύτητα ώστε δύσκολα προλαβαίνει κάποιος να συγκρατήσει τους συντελεστές που κρύβονται κάτω από την εθνική µαρκίζα.

Μέσα σε ένα τέτοιο κλίµα η πολιτική είναι δύσκολο να είναι απούσα. Ισορροπίες και παιχνίδια βρίσκονται σε πρώτο πλάνο µε δύο κυρίως τρόπους. Ο πρώτος είναι µέσω έργων που παίρνουν τολµηρές πολλές φορές πολιτικές θέσεις – όπως το έργο της ισραηλινής Γιαέλ Μπαρτάνα, η οποία έχει δηµιουργήσει την εικονική οργάνωση «Ιουδαϊκή Αναγεννησιακή Κίνηση Πολωνίας» για τον επαναπατρισµό 3,3 εκατ. Εβραίων. Το επιτηδευµένα ειρωνικό της υπόθεσης; Εκπροσωπεί την Πολωνία. Ο δεύτερος είναι µέσω της επιστράτευσης προσωπικοτήτων της πολιτικής ζωής – όπως ο πρόεδρος του Ισραήλ Σιµόν Πέρες ή η πρόεδρος της Αργεντινής Κριστίνα Φερνάντες ντε Κίρχνερ – προς ενίσχυσητων εθνικών τους περιπτέρων. Υστερα από όλα αυτά, η εικαστική πλευρά της Μπιενάλε µοιάζει να έχει µπει σε δεύτερη µοίρα. Και ίσως όχι άδικα δεδοµένου ότι πριν από δυο δεκαετίες τόσο οι εθνικές συµµετοχές στα Τζιαρντίνι (τους κήπους της πόλης, όπου είναι διάσπαρτα τα εθνικά περίπτερα) όσο και η κεντρική έκθεση της διοργάνωσης στην Αρσενάλε (τα ναυπηγεία του 16ου αιώνα που έχουν µετατραπεί σε εκθεσιακό χώρο) έδειχναν την τελευταία λέξη της τέχνης. Κάτι που σήµερα πλέον τίθεται προς συζήτηση, δεδοµένου ότι πολλές φορές έχεις την αίσθηση ότι «κάπου έχεις ξαναδεί» τα έργα που βρίσκονται µπροστά σου, χωρίς βεβαίως να λείπουν και οι εξαιρέσεις.

Πίσω από τις επιλογές έργων και καλλιτεχνών υπάρχουν στρατηγικοί υπολογισµοί ώστε να λειτουργήσει καλύτερα το παζάρι της τέχνης

Περίπτερα φτιαγµένα από παλιές πόρτες ντουλαπών. Προϊστορικά τέρατα από κορδέλες και λάτεξ. Κέρινα αντίγραφα αναγεννησιακών γλυπτών που λειώνουν αργά µπροστά στα µάτια των θεατών. Λεκάνες τουαλέτας και νιπτήρες. Καναπέδες µε λερωµένα καλύµµατα. Υφάσµατα κατεστραµµένα από υδροχλωρικό οξύ και χλωρίνη. ∆ωµάτια που µε οπτικά παιχνίδια και φωτιστικά εφέ αποπροσανατολίζουν τον επισκέπτη και τον κάνουν να αισθάνεται πως αιωρείται στο χρώµα.

∆εν πρόκειται για άσχετα µεταξύ τους αντικείµενα, αλλά για έργα τέχνης, που επέλεξε η επιµελήτρια της φετινής έκθεσης της Μπιενάλε, η Ελβετίδα Μπίτσε Κάριγκερ για να υπηρετήσουν το θέµα της «ILLUMInations», που έπαιζε ανάµεσα στο φως, τον ∆ιαφωτισµό και τα έθνη. Παρά τη γοητεία του θέµατος,οι επισκέπτες δεν έφυγαν ενθουσιασµένοι, καθώς οι περισσότεροι έβρισκαν τα έργα αδύναµα και τις επιλογές σε αρκετές περιπτώσεις άστοχες. Οσοι δε περίµεναν να αποζηµιωθούν από τα τρία έργα του σπουδαίου εκπροσώπου της βενετσιάνικης σχολής Τιντορέτο – τα οποία µεταφέρθηκαν επί τούτου στην Μπιενάλε ώστε να συνδεθεί το παρελθόν της πόλης µε τη σύγχρονη εικαστική δηµιουργία – µάλλον απογοητεύτηκαν από τον κακό φωτισµό. Κι έµειναν να χαζεύουν τα εκατοντάδες ψεύτικα περιστέρια που είχε σκορπίσει στα δοκάρια ο Μαουρίτσιο Κατελάν και να επιστρέφουν στην προσχολική ηλικία πλάθοντας τα δικά τους έργα µεπλαστελίνη, καθώς η Νόρµα Τζιν είχε αρκεστεί να ακουµπήσει τρεις πλάκες πλαστελίνης στο πάτωµα και να αφήσει ελεύθερη τη φαντασία και τη δηµιουργικότητα των επισκεπτών να εκφραστεί στους τοίχους.

Παρά τον βοµβαρδισµό εικόνων και χρωµάτων όµως, σε µια διοργάνωση όπου οι εγκαταστάσεις είχαν την τιµητική τους – όπως πριν από κάποια χρόνια το βίντεο, το οποίο φαίνεται να κάνει ένα βήµα πίσω απότην έκθεση – υπήρχαν και έργαπου δεν έκαναν παγκόσµιαπρώτη. Η «Κάψουλα του χρόνου» του Σλοβάκου Ροµάν Οντάκ – µια εγκατάσταση µε σαφείς αναφορές στην ειδικήκατασκευή µε την οποία απεγκλωβίστηκαν πέρυσι οι 33 χιλιανοί ανθρακωρύχοι – είχε παρουσιαστεί ήδη σε γκαλερί στη Βρετανία. Το ίδιο συνέβη και µε το «Ρολόι»του Βρετανού Κριστιάν Μέρκλεϊ,ο οποίος και κέρδισετον Χρυσό Λέοντα, ως ο καλύτερος καλλιτέχνης. Πρόκειται για ένα κολλάζ – κέντηµα όπου ο δηµιουργός έχει βρει σκηνές απόταινίες που δείχνουν την ώρα και έχει συνθέσειµε ακρίβεια λεπτού µια ταινία διάρκειας ενός 24ώρου, έργο που το φθινόπωρο παρουσιαζόταν στην γκαλερί «White Cube», στο Λονδίνο. Ουδείς βεβαίως απαγορεύει να εκτίθενται έργα που δεν έχουν γίνει ειδικά για την Μπιενάλε, αλλά όταν µιλάµε για τη µεγαλύτερη εικαστική διοργάνωση στον κόσµο που θέλει να παρουσιάζει τη διεθνήπρωτοπορία, σίγουρα θα περίµενε κάποιος να δει ολόφρεσκες ιδέες κι όχι έργα που ήδη έχουν παρουσιαστεί αλλού, εκτός κι αν πρόκειται για ιστορικά έργα. Πόσω δε µάλλον όταν οι 32 απότους 83 καλλιτέχνες της έκθεσης είναι κάτω των 35 ετών.

Εξω όµως από τα όρια της µεγαλύτερης διοργάνωσης, στη Βενετία καταπλέουνδηµιουργοί από όλο τον κόσµο,ακόµη και πολύ γνωστοί όπως ο Γιαν Φαµπρ και ο Ανίς Καπούρ,για να δείξουν τη δουλειά τους. ∆εν υπάρχει γκαλερί, παλάτσο, ίδρυµα ή εκκλησία που να µην κρύβει και µιαµικρή ή µεγαλύτερη έκθεση. Τα εθνικά περίπτερα απλώνονται σε όλη την πόλη και συχνά συνωστίζονται – στον έναν όροφο το Ιράν, στοναπό πάνω η Κύπρος – καθώς οι κήποι δεν επαρκούν για να τα φιλοξενήσουν. Πολύχρωµα αυτοκόλλητα βελάκια πάνω στο πλακόστρωτο µπλέκονται µεταξύ τους για να καθοδηγήσουν τους χιλιάδες επισκέπτες και προς µια διαφορετική έκθεση. Αφίσες, φυλλάδια, ακόµη και γυναίκες µε µπούρκες επιχειρούν να προκαλέσουν το ενδιαφέρον του κοινού.

Τι συνέβη λοιπόνκι άλλαξαν οι ισορροπίες; Γιατί η ηλικίας 116 ετών Μπιενάλε από µια διοργάνωση µε έργα καινοτόµα έχει καταλήξει σε µια γιορτή τέχνης, όπου τα εθνικά περίπτερα κάνουν παιχνίδια πολιτικήςκαι η κεντρική έκθεση δεν κλέβει την παράσταση; Γιατί οι καλλιτέχνες επιδίδονται σε έναν αγώνα εντυπωσιασµού και οιεπισκέπτες αισθάνονται ότι κάπου έχουν ξαναδεί τα ίδια ή παρόµοια έργα; Μήπως επειδή πολλοί από τους καλλιτέχνες που επιλέγουν οιεπιµελητές είναι ίδιοι µε εκείνους που πλασάρονται από τις µεγάλες συλλογές και τα ιδρύµατα που φροντίζουν να παρουσιάζουν τις καλύτερες εκθέσεις τους την περίοδο της Μπιενάλε;Μήπως επειδή πλέον τα πολυτελή σκάφη µε συλλέκτες από όλο τονκόσµο που αναζητούν και κάτι νέο να αγοράσουν πληθαίνουν στην περιοχή δίπλα στα παλιά τελωνεία; Ουδείς µπορεί νααµφισβητήσει ότι πίσω από τις επιλογές έργων και καλλιτεχνών υπάρχουν στρατηγικοί υπολογισµοί ώστε να λειτουργήσει καλύτερα το παζάρι της τέχνης. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότιοι µεγάλοι και νεόκοποι συλλέκτες – κυρίως από χώρες της Ανατολικής Ευρώπης – φροντίζουν ναδίνουν το «παρών» στηΒενετία. Οχι µόνο για να ενηµερωθούν και να κλείσουν συµφωνίες, αλλά και για να κάνουν αισθητή την παρουσία τουςκαθώς για πολλούς εξ αυτών η τέχνη δεν είναι παρά ένα µέσο επένδυσης και προβολής. Γι’ αυτό άλλωστε φροντίζουν να προσκαλούν στα σκάφη τους και αστέρες του κινηµατογράφου και της σόου µπιζ που θα τραβήξουν τα φλας, όπως ο σερ Ελτον Τζον, η Ναόµι Κάµπελ, ο Λεονάρντο Ντι Κάπριο, αλλά και λαµπερά ονόµατα του εικαστικού κόσµου όπως ο Ντέµιαν Χερστ και ο Τζεφ Κουνς.

Τυχαίο δεν είναι και το γεγονός πως ένας από τους σηµαντικότερους συλλέκτες παγκοσµίως και ιδιοκτήτηςτων εταιρειών Gucci, Yves Saint Laurent και του οίκου δηµοπρασιών Christie’s – Φρανσουά Πινό, στην έκθεση «Ο κόσµος σάς ανήκει»που εγκαινίασεπρο ηµερών στο παλάτσο Γκράσι, φιλοξενεί σε προβεβληµένη θέση ένα έργο του Νοτιοαφρικανού Νικόλα Χλόµπο. Ο ίδιος καλλιτέχνης, του οποίου το προϊστορικό τέρας από λάτεξ επιλέχθηκε και για την κεντρική έκθεση της Αρσενάλε από την επιµελήτρια Μπίτσε Κάριγκερ, είδε τοέργο του να πωλείται στο αφεντικό της Puma, τον επίσης µεγαλοσυλλέκτη Γιόχαν Τσάιτζτ, που φηµολογείται πως πλήρωσε 250.000 ευρώ, ενώ έργο του παρουσιάζεται και στο παλάτσο Παπαντόπολι, όπου ο ουκρανός συλλέκτης Βίκτορ Πίντσουκ δείχνει τα έργα των δηµιουργών οι οποίοι έφτασαν στην τελική ευθεία για το βραβείο νέων καλλιτεχνών που διοργανώνει.

Οποιες κι αν είναι οι σκοπιµότητες καιτα παιχνίδια συλλεκτών, επιµελητών και καλλιτεχνών – καθώς το εµπόριο της τέχνης ανθεί δεδοµένων των νέων αγοραστών από την Ανατολική Ευρώπη και την Κίνα πουθέλουν να ενισχύσουν την κοινωνική τους θέση – η Μπιενάλε της Βενετίας προσαρµόζεται στα δεδοµένα τηςεποχής. Η διεθνής οικονοµική κρίση άλλωστε δεν αφήνει περιθώρια για καινοτοµίες και πρωτοπορία που δεν θα αρέσουν στους νέους πελάτες του εικαστικού κόσµου και οι οποίοι πληµµυρίζουν τη Βενετία.

info

Mπιενάλε της Βενετίας έως 27 Νοεµβρίου. Καθηµερινά 10.00-18.00 εκτός Δευτέρας. Εισιτήριο 20 ευρώ. Οικογενειακή κάρτα: 40 ευρώ. Αγορά και µέσω Διαδικτύου στη διεύθυνση: http://www.
tickets.labiennale.org