Η Πόλη και η ψυχή της

Ο «µουνουχισµένος» γάτος του Σεφέρη. Οι πλούσιες, καλοβαλµένες Αρµένισσες της Καλλιρρόης Παρέν. Εικόνες της Κωνσταντινούπολης από µια νέα έκδοση µε µεγάλες υπογραφές. Αναµνήσεις µιας πολυπολιτισµικής πολιτείας, πολλά χρόνια πριν κατοχυρωθεί ως αγαπηµένη πόλη του Ορχάν Παµούκ και του Αρά Γκιουλέρ.

«Αι πλούσιαι Οθωµανίδες και αι Αρµένιαι ήσαν εδώ (στην µπόρσα, δηλ. το χρηµατιστήριο της Κωνσταντινούπολης) τα πρώτα θύµατα. Η οκνηρά και άσκοπος ζωή των, η οποία διέρχεται µεταξύ ατελείωτων κυαθίσκων καφέ και δοχείων γλυκισµάτων και σερµπετιών, εξεγείρει βαθµηδόν και κατ’ ολίγον το νευρικόν των σύστηµα εις βαθµόν ώστε µόνον εις ισχυράς συγκινήσεις να σβήνει η δίψα της ανάγκης της δράσεως και της νοσηράς ανίας, υπό της οποίας καταλαµβάνονται. Κατ’ αρχάς η δίψα αυτή έσβηνεν εις τα πράσινα τραπέζια του χαρτοπαιγνίου ως και εις το κάπνισµα, το οποίον κατευνάζει τα νεύρα καιναρκώνει τον εγκέφαλον και προκαλεί τους ρεµβασµούς και τα όνειρα και αποχαυνώνει τα µέλη. Αλλά µε τον καιρόν η συµµετοχή εις τα χρηµατιστικάπαίγνια αφύπνισε και το αίσθηµα της πλεονεξίας, το κρυπτόµενον εις τα βάθη της ψυχής κάθε ανθρώπου. Αι σουλτάναι και αι γραίαι πριγκήπισσαι έκαµαν τα πρώτα βήµατα. Αι άλλαι ήλθαν κατόπιν. Αρµένιαι και Λεβαντίναι και γυναίκες εύποροι πάσης τάξεως και πάσης φυλής».

Το απόσπασµααπότη «Χειραφετηµένη» της Καλλιρρόης Παρέν, που εκδόθηκε το 1915, αποκαλύπτει εντυπωσιακές από κοινωνικής πλευράς πληροφορίες για τις γυναίκες – θύµατα τουχρηµατιστηρίου της Κωνσταντινούπολης. Κάτω από την ηθικοπλαστική επιφάνεια του λόγουτης κρύβεται η κοσµοπολίτικη, πολυπολιτισµική και επαναστατική για την εποχή εκείνη µατιά µιας φεµινίστριας, η οποία γνώριζε καλά τον γυναικόκοσµο της Πόλης, αφού ήταν παντρεµένη µε τον Κωνσταντινουπολίτη – γιο γάλλου πατέρα και αγγλίδας µητέρας – Ιωάννη Παρέν.

Το κείµενο είναι ένααπό τα πενήντα που περιλαµβάνει ο τόµος«Κωνσταντινούπολη» (κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Καστανιώτη), τα περισσότερα από τα οποία είναι γραµµένα τον προηγούµενο, ακόµα και τον προπροηγούµενο αιώνα.

Πόσο ενδιαφέρον όµως µπορεί ναέχει για τον σηµερινό αναγνώστη ένα βιβλίοµε τόσο παλιές µαρτυρίες γιατην Κωνσταντινούπολη; Μια πρώτη απάντηση δίνουν τα «µεγάλα» ονόµατα που φιγουράρουν στα περιεχόµενά του, αφού στον τόµο, τον οποίο προλογίζει ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Ιερώνυµος, περιλαµβάνονται αποσπάσµατα άρθρων, µυθιστορηµάτων, ακόµα και ταξιδιωτικών κειµένων µε υπογραφές πολύ«βαριές». Ανθολογηµένα τα περισσότερα από το έργο προσωπικοτήτων σηµαντικών για τα ελληνικά γράµµατα, είναι κείµενα κατ’ αρχάς αυτοαναφορικά, τα οποία αποτυπώνουν τη σχέσητου συγγραφέατους µετηνΚωνσταντινούπολη. Ανάµεσά τους υπάρχουν γραπτά των Γιώργου Σεφέρη, Φώτη Κόντογλου, Ηλία Βενέζη, Γ.Μ. Βιζυηνού, Αργύρη Εφταλιώτη, Ιωνος ∆ραγούµη, Κωνσταντίνου Σβολόπουλου, Μαρίας Ιορδανίδου, Μ.Καραγάτση, Παύλου Παλαιολόγου, ΚαλλιρρόηςΠαρέν καιΑλκη Θρύλου (φιλολογικό ψευδώνυµο τηςΕλένης Ουράνη), αλλά καισύγχρονα κείµενα όπως αυτά των ζωγράφων Αλέκου Φασιανού και Φαίδωνα Πατρικαλάκη που συντάχτηκαν ειδικά για την έκδοση αυτή.

Το ενδιαφέρον ουσιαστικά βρίσκεται στη δυνατότητα των πολλαπλών αναγνώσεων που προσφέρουν οι σελίδες του τόµου. Κυρίως όταν γίνονται µε µια µατιά κριτική, συγκριτική, ιστορικοκοινωνική, µέσα στο πλαίσιο της εποχής τους και µε την απόσταση του χρόνου.

Η ελληνική γλώσσα γιαπαράδειγµα έχει κυρίαρχη θέση στο βιβλίο. «Οι Ελληνες επιστήµονες, πέρα από την ιδιότητα των διδασκάλων στα ελληνικά ιδρύµατα ή των ελευθέρων επαγγελµατιών µε ευρύτερη ακτινοβολία, πρόσφεραν συχνά τις υπηρεσίες τους και ως καθηγητές σε ανώτερες τουρκικές σχολές. Ενδεικτικά, όπως προκύπτει από πρόσφατη µελέτη για τη συµβολή τους στον ειδικότερο κλάδο της ιατρικής, διατήρησαν για µακρό διάστηµα την πρώτη θέση στα ειδικά σχολεία και φροντιστήρια που είχε οργανώσει η Πύλη γιατην εκπαίδευση ιατρών και χειρουργών – πιο γνωστά ταονόµατα των Στ. και Κ. Καραθεοδωρή, Σ. Αρχιγένη, Γ. Παλαιολόγου, Ξ. Ζωγράφου, Κ.Βαλασίδη, Α. Ζώτου Πασά, Α. Ανδρεάδη Βέη και Α. ΖωηρούΠασά, Μ. Πιτζιπίου καιΚ. Μαυρογένη Πασά – αρχιάτρων των σουλτάνων Αβδούλ Ασίζ και Αβδούλ Χαµήτ Β’ αντίστοιχα», αναφέρεται για παράδειγµα στο απόσπασµα από το δοκίµιοτου ακαδηµαϊκού Κωνσταντίνου Σβολόπουλου µε τίτλο «Η πρωτοπορία στα γράµµατακαι τις επιστήµες υπό την οθωµανική αυτοκρατορία», στο οποίο υπάρχουν ενδιαφέροντα στατιστικά στοιχεία – καθώς και παραποµπές σε πολύ µεγάλη βιβλιογραφία – για τα ορθόδοξα σχολεία, τον ελληνικό Τύπο, ηµερήσιο και περιοδικό,και γενικότερα για την ελληνική παιδεία, τον πνευµατικό βίο και την πολιτεία των Φαναριωτών την περίοδο της ακµής του ελληνισµού στην Κωνσταντινούπολη κατά το δεύτερο µισό του 19ου αιώνα. Πολύ ενδιαφέρουσες είναι επίσης και οιταξιδιωτικές αναφορές πολλών από τους συγγραφείς, όπως το κείµενο του Κωνσταντινουπολίτη Παύλου Παλαιολόγου (είχε δηµοσιευτεί το 1971), το οποίο διακρίνεται για το δηµοσιογραφικόένστικτο του υπογράφοντος: «Αν µε ρωτούσαν ποιο απ’όλα µε εντυπωσίασε περισσότερο στην Πόλη, πρώτα στη σειρά θα τοποθετούσα τη συγκοινωνία. Τη θυµούµαι από τα παιδικά µου χρόνια. Πάντα λαµπρά οργανωµένη. Στα ακραία σηµεία του Βοσπόρου και στα νησιά, εργαζόµενοι και µαθητές, εγκατεστηµένοι σ’ αυτά, είχαν στο κέντρο τα γραφεία, τα καταστήµατα, τα σχολεία τους και πηγαινοέρχοντ αν κάθε µέρα στις δουλειές τους. Εδώ κι εβδοµήντα χρόνια αυτά που σας λέω. Υπήρχανδε καιπριν από τα εβδοµήντα. Ανώτερο το επίπεδο σήµερα. Ανάλογο µε το ρυθµό της εξελίξεως. Οι λεωφόροι που ανοίχτηκαν προς κάθεκατεύθυνση προσέθεσαν και τα λεωφορεία στα τρένα και τα πλοία. ∆εµ υπάρχει θέµα συγκοινωνιακό για τον Κωνσταντινουπολίτη. Ακόµα λιγώτερο θέµα µε τα ταξί. Με όλους τους καιρούς, όλες τις ώρες, σε όλατα σηµεία, ένα ταξί θα περάσει από µπροστά σας. Εξυπνη επινόηση τα “ντολµούς” που έλυσαν το πρόβληµα. Αντιστοιχούνµε τα παλιά µας “πειρατικά”. Η διαφορά είναι ότι τα “ντολµούς” δεν ασκούν πειρατεία. Νόµιµα και µέσα στους κανονισµούς της Τροχαίας. Με τις αφετηρίες και τις στάσεις τους. Πέντε οι επιβάτες. Εισιτήριο όσο και στα λεωφορεία καιστα πλοία. Ταχύτητα καιπυκνότητα. ∆εν υπάρχει στάδιο αναµονής.Θα το πάρετε για υπερβολή αν σας πω ότι δεν έχω συναντήσει σε άλλη χώρα τόση συγκοινωνιακή πυκνότητα;».

Η διαδοχή των κειµένωνδεν ακολουθεί χρονολογικήή αξιολογική σειρά (ανάλογα µε το βάρος και το κύρος του συγγραφέα τους),«αφουγκράζεται» όµως τη σηµασία που έχει η κρησάρα του χρόνου. Με το πέρασµά του τα πράγµατα «τακτοποιούνται» αλλιώς, γίνονται συναίσθηµα, αναπόληση και µνήµη πουεπανέρχονται και προκαλούν συνδέσειςµε τρόπο απρόβλεπτο και απροσδόκητο. Περνώντας λοιπόν από το ένα κείµενο στο άλλο –µε όποια σειρά θέλει κανείς –και παίρνοντας απόσταση τόσο από τη χρονική στιγµή που έχει γραφτεί το καθένααπό αυτά όσο και από την ιστορική στιγµή στην οποία αναφέρεται ο συγγραφέας του,ο αναγνώστης κάνει αυτόµατα τη σύγκριση µεταξύ τους και βλέπει καθαρά το πρίσµα του καθενός. Μέσα από συχνά µαγικές περιγραφές χώρων, τοπίων και ανθρώπων, ονειρεύεται, οραµατίζεται,καθρεφτίζεται, αναπολεί, συγκινείται, θυµώνει, θαµπώνεται, κυρίωςόµως ταξιδεύειστην Ιστορία και παίρνει µια γεύση από µια πόληπου ζει αδιάκοπα εδώ και είκοσι πέντε αιώνες. Πολυάνθρωπη, πολύβουη, πολυεπίπεδη, πολυπολιτισµική, αν και βασικά συνισταµένη τριών πολιτισµώνκαι δύο ηπείρων, «η ίδια η Πόλη έγινε ένα αξεπέραστο “σηµαίνον”. Αυτό αξίζει να µην τολησµονούµε κυρίως εµείς οι Νεοέλληνες που, µετά την ανεξαρτησία, ξένα και ντόπια συµφέροντα µας συνέδεσαν µονοµερώς µόνο µε την αρχαία Ελλάδα ξεχνώντας, όπως λέγει ο Καβάφης, τον ένδοξό µας Βυζαντινισµό, µε αποτέλεσµα να ζούµε πολλοί σε µια µεγάλησύγχυση αναφορικά µε την ταυτότητά µας», γράφει στον πρόλογό του ο Αρχιεπίσκοπος, ο οποίος προσθέτει ότι η Κωνσταντινούπολη «είναι η πόλη του µέλλοντος όχι από απόψεως εθνικής ή πολιτικής αλλά από απόψεως κυρίως πνευµατικής».

Η Σµύρνη έχει χάσει τον ίσκιο της· η Πόλη τον κρατάει ακόµη· το αποθυµά κανείς αυτό στην ξέσκεπη Ανατολή.
Το ξενοδοχείο εδώ είναι ό,τι πρέπει να είναι για την Πόλη: αποµεινάρια ετοιµόρροπα παλιάς πολυτέλειας.
Το παράθυρό µας βλέπει προς τον Κεράτιο, όπου βασίλεψε ο ήλιος