Στα κειµήλια ακόµη και τα λάθη γράφουν Ιστορία

Ακόµη και οι γεωγραφικές ανακρίβειες στους παλαιούς χάρτες του Αιγαίου που θα εκτίθενται από αύριο στο Μέγαρο Εϋνάρδου, αποκαλύπτουν την εξέλιξη της περιοχής αλλά και τους τρόπους µε τους οποίους έβλεπαν το λατινικό αρχιπέλαγος Ελληνες και ξένοι την περίοδο της Αναγέννησης
Σπάνιοι, περίτεχνοι, γεµάτοι λάθη κι όµως πολύτιµοι. Εµπορικοί, στρατιωτικοί ή και προπαγανδιστικοί είναι οι χάρτες του Αιγαίου την εποχή που στα νερά του αρµένιζαν Βενετοί και Γενοβέζοι, Ιωαννίτες και Φράγκοι. Την εικόνα του Αιγαίου από τον 15ο έως τον 17ο αι. όπως την προσέγγιζαν τόσο οι ναυτικοί όσο και οι λόγιοι ουµανιστές θα έχουν την ευκαιρία να αντικρύσουν όσοι επισκεφθούν την έκθεση που φιλοξενεί από αύριο το Μορφωτικό Ιδρυµα της Εθνικής Τράπεζας µε υλικό από το Αρχείο Χαρτογραφίας του Ελληνικού Χώρου.

«Οι χάρτες αυτοί είναι ιστορικά κειµήλια, διότι µας δείχνουν πράγµατα που δεν έχουν σωθεί όπως τα ίχνη των οχυρώσεων του Ηρακλείου. Στον χάρτη µπορούµε να δούµε πού ήταν τα τείχη, οι πυροβολαρχίες των εχθρών, τα στρατόπεδα, οι θέσεις των αντίπαλων στόλων και συµπληρώνουν έτσι την εικόνα που έχουµε από τις γραπτές πηγές για τα γεγονότα, σαν να έχουµε µια φωτογραφία που δεν αποτυπώνει τα πάντα µε ακρίβεια», λέει στα «ΝΕΑ» ο συλλέκτης και γενικός επιµελητής της έκθεσης Βίκτωρ Μελάς, ο οποίος άρχισε τη συλλογή του το 1945 µε αφορµή έναν χάρτη, δώρο της µητέρας του.

Στα σπάνια εκθέµατα περιλαµβάνονται ο χειρόγραφος χάρτης του Μουσείου Μπενάκη καθώς οι περισσότεροι χάρτες είναι έντυποι, αλλά και ο χειρόγραφος πορτολάνος – ένας από τους επτά που σώζονται παγκοσµίως γραµµένοι στα ελληνικά, που έρχεται από τη Βιβλιοθήκη της Βουλής. «Πορτολάνος είναι ένας χάρτης µε οδηγίες προς ναυτιλλοµένους. Εξηγεί πώς θα πάει ο ναυτικός από πόρτο σε πόρτο, δηλαδή από λιµάνι σε λιµάνι», λέει ο Βίκτωρ Μελάς.

«Από το 1500 και µετά δηµιουργούνται πορτολάνοι για τις δικές µας θάλασσες. Είναι συγκινητικό διότι τα κείµενά τους είναι γραµµένα σε δηµοτική γλώσσα και µε ανθρωπιά, µε σκοπό να βοηθηθεί ο ναυτικός που θα τον χρησιµοποιήσει συµπληρωµατικά µε τον χάρτη, παρά το γεγονός ότι υπάρχουν συχνά λάθη». Οι χάρτες της εποχής δεν είναι πολιτικοί και γεωφυσικοί όπως στις µέρες µας. «Πρώτα από όλα, έχουµε χάρτες χρηστικούς που µας δείχνουν πώς έβλεπαν τα πράγµατα οι ναυτικοί και διαθέτουν πρακτικές πληροφορίες, όπως πού µπορεί να αράξει το πλοίο», επισηµαίνει ο επιστηµονικός επιµελητής της έκθεσης και διευθυντής ερευνών στο Εθνικό Ιδρυµα Ερευνών Γιώργος Τόλιας.

«Με εικονογραφηµένο παραµύθι µοιάζουν εκείνοι των κοσµογράφων, δηλαδή λογίων που προσπαθούν να κατανοήσουν το Αιγαίο και στον χάρτη τους ενσωµατώνουν εγκυκλοπαιδικές πληροφορίες για κάθε νησί, εντοπίζουν τα κέντρα εξουσίας, στοιχεία της Ιστορίας και τις τοπικές ιδιαιτερότητες. Την αρχαία γεωγραφία του Αιγαίου αποτυπώνει τρίτη κατηγορία χαρτογράφων, οι οποίοι αναζητούν αρχαία δίκτυα και διαδροµές όπως του Οδυσσέα, του Αινεία ή του Αποστόλου Παύλου. Οι πολεµικοί χάρτες είτε αποτύπωναν τα κάστρα κάθε νησιού είτε αναπαριστούσαν ναυµαχίες για να εµψυχώσουν τους πολεµιστές. Και, τέλος, εκείνοι που προσπαθούσαν να µαζέψουν όλα τα στοιχεία στην τελική εικόνα, δηµιουργώντας παγκόσµιους άτλαντες πολύ κοντινούς σε αυτούς που γνωρίζουµε σήµερα».

Κορυφαίοι χαρτογράφοι της εποχής αναδεικνύονται οι Ιταλοί, οι Καταλανοί, οι Γερµανοί, οι Γάλλοι – δηµιουργοί των παλαιότερων χαρτών τον 12ο αι. – και οι Ολλανδοί, ενώ οι Αγγλοι καθυστερούν να µπουν στο παιχνίδι, σύµφωνα µε τον κ. Μελά. Αλλοι είναι χαράκτες τυπογράφοι – «είναι ή πολύ καλοί ή πολύ κακοί», εκτιµά ο κ. Τόλιας – είτε λόγιοι που εργάζονταν για κάποιον άρχοντα, είτε ναυτικοί που σχεδίαζαν εµπειρικά, είτε εκδότες που απευθύνονταν στο ευρύ κοινό που δεν είχε απαιτήσεις για καλή ποιότητα.

Πώς όµως καταλαβαίνουµε τη διαφορά ανάλογα µε την καταγωγή του γεωγράφου καλλιτέχνη; «Οι χάρτες είναι σαν τα δηµοτικά τραγούδια, παραλλαγές πάνω στο ίδιο θέµα», λέει ο κ. Τόλιας. «Η διαφορά είναι στη διακόσµηση ανάλογα µε την παράδοση της κάθε χώρας, ενώ συχνά είναι και τα ορθογραφικά λάθη. Οι ελληνικοί χάρτες για παράδειγµα – έχουν σωθεί λίγοι – κοσµούνται µε µινιατούρες της Θεσσαλονίκης, κάτι που δεν βρίσκουµε σε ξένους χάρτες. Οι Καταλανοί φτιάχνουν τους πιο διακοσµητικούς, οι Ιταλοί τους πιο κοµψούς, οι Γάλλοι παίζουν πολύ µε τα χρώµατα».

Οι ελληνικοί χάρτες κοσµούνται µε µινιατούρες της Θεσσαλονίκης.
Οι Καταλανοί φτιάχνουν τους πιο διακοσµητικούς, οι Ιταλοί τους πιο κοµψούς, οι Γάλλοι παίζουν πολύ µε τα χρώµατα

Ζουµ και στη Χάρτα του Ρήγα

Εξέχουσα θέση στην έκθεση µε τους χάρτες του Αιγαίου από τον 15ο έως τον 17ο αιώνα, στο Μέγαρο Εϋνάρδου, κατέχει ένα από τα ελάχιστα αυθεντικά αντίτυπα της Χάρτας του Ρήγα, που αποτελείται από 12 φύλλα και κάθε πλευρά της ξεπερνά τα δύο µέτρα. Η Χάρτα «πρώτον εκδοθείσα, παρά του Ρήγα Βελεστινλή του Θετταλού, χάριν των Ελλήνων και φιλελλήνων» κυκλοφόρησε το 1797 σε 1.220 αντίτυπα, εκ των οποίων εκτιµάται πως 624 στάλθηκαν στη Σµύρνη, 300 στο Βουκουρέστι και 296 στη Βιέννη, ενώ η τιµή της είχε οριστεί στα 36 γρόσια, όσο δηλαδή κόστιζε ένα καλό βιβλίο της εποχής. Το αντίτυπο που εκτίθεται στο Μέγαρο Εϋνάρδου αποτελεί ένα από τα περίπου 20 αντίτυπα που βρίσκονται στην Ελλάδα και δεν αποτελεί έναν τυπικό χάρτη που θέλει τα σύνορα της χώρας να ξεκινούν από τα Καρπάθια Ορη και να περιλαµβάνουν όλη τη Βαλκανική Χερσόνησο νοτίως του ∆ούναβη έως την Κρήτη, την Αδριατική δυτικά, έως τη Βιθυνία της Μικράς Ασίας προς τα ανατολικά. ∆ίπλα στα περισσότερα τοπωνύµια της εποχής αναγράφεται και η αρχαία ονοµασία. Ειδικά για τη Χάρτα, το Μορφωτικό Ιδρυµα Εθνικής Τραπέζης οργανώνει εκπαιδευτικά προγράµµατα για µαθητές της Ε’ δηµοτικού και της Γ’ γυµνασίου.