Από τον Παπανδρέου στον Παπανδρέου

Αν αληθεύει ότι η ιστορία γράφεται πάντοτε από την οπτική γωνία των νικητών, αυτό θα πρέπει να ισχύει και για την ιστορία των κομμάτων. Εκείνοι που επικρατούν στις εσωκομματικές διαμάχες επιβάλλουν και τη δική τους εκδοχή για το παρελθόν του κόμματος. Ετσι, ενώ η ίδρυση του ΠΑΣΟΚ στις 3 Σεπτεμβρίου 1974 οφείλεται κατά κύριο λόγο στον Ανδρέα Παπανδρέου, έχει λησμονηθεί ότι το κόμμα αυτό ιδρύθηκε και χάρη στη σύμπραξη της «Δημοκρατικής Αμυνας». Ουσιαστικά επρόκειτο για συνίδρυση ενός νέου πολιτικού φορέα από την αντιστασιακή ομάδα που είχε συμπήξει ο Ανδρέας και από έναν κύκλο αντιστασιακών σοσιαλιστών, επιφανέστερος των οποίων ήταν ο Κώστας Σημίτης.

Μετά την πλήρη εσωκομματική επικράτηση της ομάδας Παπανδρέου το 1975-1977 η συνίδρυση ξεχάστηκε. Ελάχιστοι θυμούνται επίσης την αρχικά έντονη παρουσία τροτσκιστικών ομάδων με επιρροή στο εσωτερικό του Κινήματος, καθώς και ενός αριθμού σοσιαλιστών οι οποίοι, μετά την αποχώρηση ή τη διαγραφή τους, συγκρότησαν τη βραχύβια «Σοσιαλιστική Πορεία».

Η πολυχρωμία που αρχικά διέκρινε το ΠΑΣΟΚ θα πρέπει να αποδοθεί στον λαϊκιστικό λόγο του, στο ρηξικέλευθο «κάλεσμα για αυτοοργάνωση», δηλαδή τη δημιουργία τοπικών κομματικών οργανώσεων από όσους ήθελαν να πάρουν τη σχετική πρωτοβουλία, καθώς και στην ανάδυση, ήδη από τη δεκαετία του 1960, ενός νέου ιδεολογικού πόλου ανάμεσα στο παραδοσιακό Κέντρο και την κομμουνιστική Αριστερά. Τα κοινωνικά ερείσματα και τις εκλογικές δυνατότητες αυτού του πόλου πρώτος διέγνωσε και εξέφρασε με επιτυχία ο Α. Παπανδρέου.

Αν αληθεύει ότι το εκάστοτε κυρίαρχο αφήγημα για το παρελθόν αναπαράγει στερεότυπα, τότε αυτό θα πρέπει να ισχύει και για το αφήγημα των κομμάτων. Ετσι αναπαράχθηκε το στερεότυπο για τη μικροαστική εκλογική βάση του ΠΑΣΟΚ και την απήχησή του στα αγροτικά στρώματα, ακόμα και όταν η βάση αυτή είχε αλλάξει. Αν ίσχυε το στερεότυπο, οι ψηφοφόροι του κόμματος αυτού θα έπρεπε να «υπερεκπροσωπούνται» μεταξύ των μικροαστών και των αγροτών. Σχετικές έρευνες, όμως, έχουν δείξει ότι το ΠΑΣΟΚ είχε πολλές κοινωνικές βάσεις και ότι σε κρίσιμες εκλογικές αναμετρήσεις, όπως π.χ. στις τρεις εκλογές του 1989-1990, το ΠΑΣΟΚ άντλησε ψήφους κυρίως από τα εργατικά στρώματα. Οι αγρότες είχαν εγκαταλείψει το ΠΑΣΟΚ από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, η δε νίκη του στις εκλογές του 1996 οφειλόταν κυρίως στη μετατόπιση ψηφοφόρων από αστικές και μεγαλοαστικές συνοικίες από τη Ν.Δ. προς το ΠΑΣΟΚ, τάση που επαναλήφθηκε και στις πρόσφατες εκλογές του 2009. Είναι κατά συνέπεια παράδοξο το διαρκές μέλημα μερίδας στελεχών για «επιστροφή στις ρίζες του Κινήματος», καθώς οι «ρίζες» δεν ήταν αυτές που πολλοί νόμιζαν και δεν ήταν πάντοτε οι ίδιες.

Σήμερα, το ΠΑΣΟΚ υπό τον Γιώργο Παπανδρέου είναι ένα κόμμα πολύ διαφορετικό από εκείνο του Σεπτεμβρίου 1974. Οι διαφορές είναι ιδιαίτερα εμφανείς στην ιδεολογία, τον τρόπο νομιμοποίησης του αρχηγού (ανάδειξη με ψηφοφορία μεταξύ όλων των κομματικών μελών) και την πολιτική επικοινωνία με την κοινωνία. Υπάρχουν όμως και πολλές ομοιότητες. Προνομιακή, αλλά όχι αποκλειστική δεξαμενή ψήφων για το ΠΑΣΟΚ υπήρξαν και παραμένουν οι μισθωτοί, όπως άλλωστε συμβαίνει και με τα υπόλοιπα σοσιαλιστικά ευρωπαϊκά κόμματα. Επίσης, είναι φανεροί και σήμερα, όπως και τότε, οι αλλεπάλληλοι οργανωτικοί πειραματισμοί στο εσωτερικό του κόμματος οι οποίοι, στην καλύτερη περίπτωση, έχουν οδηγήσει σε μια κουλτούρα συμμετοχής, ενώ στη χειρότερη σε οργανωσιακή ρευστότητα και χαλαρότητα με κόστος σε χρόνο, κόπο και ιδεολογική σαφήνεια.

Αν αληθεύει, τέλος, ότι «το να γράψει κανείς την ιστορία ενός κόμματος δεν σημαίνει τίποτε λιγότερο από το να γράψει την ιστορία αυτής της χώρας από μια συγκεκριμένη οπτική σκοπιά» (Γκράμσι), αυτό κατά μείζονα λόγο ισχύει για ένα κόμμα τοποθετημένο στο κέντρο του κομματικού συστήματος και τόσο μεγάλο όπως το ΠΑΣΟΚ, το οποίο άλλωστε βρίσκεται στην κυβέρνηση για 20 από τα 36 χρόνια της δημοκρατίας της μεταπολίτευσης. Θα μάθαινε κανείς πολλά για τη σημερινή Ελλάδα αν ανέλυε το πώς το ΠΑΣΟΚ επιτέλεσε μερικές λειτουργίες των πολιτικών κομμάτων (συνάρθρωση συμφερόντων, κοινωνικοποίηση ψηφοφόρων, στρατολόγηση πολιτικού προσωπικού), πώς διαμορφώθηκαν οι σχέσεις του με τους επιχειρηματίες, τα συνδικάτα, τις κοινωνικές τάξεις και τις λιγότερο ευνοημένες κατηγορίες του πληθυσμού (γυναίκες, νέοι, μειονότητες) και πώς μετασχηματίστηκαν οι εκλογικές βάσεις, η ιδεολογία και η οργάνωσή του. Παρά την ύπαρξη μέχρι στιγμής τουλάχιστον εννέα διδακτορικών για το ΠΑΣΟΚ (έναντι μόλις τριών για τη Ν.Δ.), αυτή η ιστορία μένει ακόμα να γραφεί.

Ο Δημήτρης Α. Σωτηρόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών

Είναι παράδοξο το διαρκές μέλημα μερίδας στελεχών του ΠΑΣΟΚ για «επιστροφή στις ρίζες του Κινήματος», καθώς οι «ρίζες» δεν ήταν αυτές που πολλοί νόμιζαν και δεν ήταν πάντοτε οι ίδιες