Οι µεταµορφώσεις του Εϊντεκ

Μια παράσταση πάνω στον «Τυχοδιώκτη» του Μιλτιάδη Χουρµούζη ανέβασε φέτος ο σκηνοθέτης και ηθοποιός Βασίλης Παπαβασιλείου µε το Θέατρο Εποχή 20.06

ΟΜιλτιάδης Χουρµούζης, ένας από τους δύο τρεις γενάρχες της µετά την Επανάσταση του ‘21 δραµατουργίας µας, ήρθε σχεδόν έφηβος από τη γενέτειρά του Κωνσταντινούπολη να ζωστεί τα φυσεκλίκια και να µετάσχει στην Εθνεγερσία, έφτασε µάλιστα ως εθελοντής να συµµετάσχει σε προσπάθεια να επαναστατήσει η Κρήτη και έλαβε µέρος στην τελευταία στρατιωτική πράξη πριν από την υπογραφή της Συνθήκης του Λονδίνου, της ανεξαρτησίας, µε τον ουτοπικό σκοπό να µεγαλώσουν τα προς Ηπειρο σύνορα κατά δύο χιλιόµετρα πριν οριστούν τα όρια του νέου κράτους.

Εν ονόµατι αυτής της αγωνιστικής του ιστορίας δεν µπόρεσε να χωνέψει τον συµβιβασµό των ηγεσιών του τόπου και δεν αποδέχτηκε ποτέ την παράδοση της χώρας στη Βαυαρική Ακρίδα. Πολεµώντας τους βαυαρούς και τους έλληνες κολαούζους τους, µάχονταν και τα θεσµικά, συνταγµατικά, νοµικά, εµπορικά και άλλα δίκαια που µετέφεραν αυτούσια στην Ελλάδα οι κεντροευρωπαίοι «ειδικοί» και οι ευρωλιγούρηδες ντόπιοι.

Ο Χουρµούζης δεν υπήρξε εξ ανάγκης εσωτερικός συγγραφέας ακτιβιστής αλλά και δρώσα πολιτική προσωπικότητα, αφού εξελέγη και βουλευτής Φθιώτιδος και µέσα από το Κοινοβούλιο. Με έξοχες αγορεύσεις πολέµησε την ξενοκρατία, τον µαϊµουδισµό, τον τυχοδιωκτισµό, τις ξένες θρησκευτικές αποστολές προσηλυτισµού, τον ευσεβισµό (προτεσταντισµό) του Καΐρη αλλά και το αυτοκέφαλο της Ελληνικής Εκκλησίας. Είναι µάλιστα ενδεικτική η διπλή αναφορά υπέρ των προτάσεων Χουρµούζη του Μακρυγιάννη στα «Αποµνηµονεύµατά» του. Ηταν τέτοια η σφοδρότητα της αντιβαυαρικής πολιτικής του Χουρµούζη ώστε έγιναν δύο απόπειρες δολοφονίας εναντίον του έξω από τη Βουλή, µε αποτέλεσµα αυτός ο οµοεθνής που ήρθε στην πατρίδα των προγόνων του να πολεµήσει για την ανεξαρτησία της, να υποχρεωθεί για να σώσει τη ζωή του να γυρίσει και να πεθάνει ασφαλής (!) στην Κωνσταντινούπολη των Σουλτάνων!

Τα έργα του, όπως και του Αριστοφάνη και του Μολιέρου, κάθε φορά ανατέµνουν και καυτηριάζουν µια κοινωνική ή ατοµική παρέκκλιση από τη λογική ορθότητα και µόνο οι τίτλοι των έργων του Χουρµούζη, ο «Λεπρέντης» (παρατσούκλι για τους µατσωµένους γέρους που «αγοράζουν» φτωχές κορασίδες για σύζυγο), ο «Υπάλληλος», ο «Τυχοδιώκτης», ο «Χαρτοπαίχτης», ο «Οψίπλουτος» (Νεόπλουτος), το «Μαλακόφ» (γαλλικό προάστιο από όπου εκπορευόταν η γυναικεία µόδα) κ.λπ., αποδεικνύουν πως ο δαιµόνιος αυτός κοινωνικός ανατόµος είχε συλλάβει καίρια, σε βάθος και αιτιωδώς την παθογένεια της νεοσύστατης νεοελληνικής πολιτείας. Και οι στόχοι του ήταν συγκεκριµένοι και ονοµαστικοί, δεν ορρωδούσε προ ουδενός.

Ξεµπρόστιαζε παλατιανούς, υπουργούς, στελέχη. Σκεφτείτε ότι αφιέρωνε κατά το δελφικό ήξεις αφήξεις τον «Τυχοδιώκτη» στον Αντιβασιλέα του Οθωνα (υπουργό Ασφαλείας και Εσωτερικών) Εϊντεκ ως εξής: «Στον εξοχώτατον κ. Εϊντεκ, τον τυχοδιώκτην ο συγγραφέας αφιεροί».

Μαζί µε τον Πέτρο Μάρκαρη, τον Γιάννη Δάλλα ευτύχησα να ανήκω στην οµάδα που ανακαλύψαµε τον Χουρµούζη στη σκονισµένη βιβλιοθήκη από όπου τον έφερε ο αξέχαστος φίλος Φίλιππος Βλάχος. Και ήταν ξεχασµένος γιατί ο δάσκαλός µας ο Γιάννης Σιδέρης, ακολουθώντας άκριτα τον Νικόλαο Λάσκαρη (βασιλοδίαιτο δεξιό συντηρητικό ιστορικό του θεάτρου και συγγραφέα καλόν φάρσας), υποτίµησε, απαξίωσε και δεν µνηµόνευσε τον Χουρµούζη στη δική του ιστορία. Μου το απολογήθηκε κλαίγοντας όταν πρωτανέβηκε στη χούντα ο «Υπάλληλος», από τον όµιλο του Κολλεγίου Αθηνών µε σκηνοθέτη τον νεαρό τότε Βίκτωρα Αρδίττη! Ο Βασίλης Παπαβασιλείου είναι ένας από τους δυο τρεις λόγιους του θεάτρου µας, εκτός όλων αυτών και σπουδαίος ηθοποιός χαρακτήρων και συχνά εµπνευσµένος σκηνοθέτης. Ηταν ο πλέον αρµόδιος να «διαβάσει» τον Χουρµούζη, ακόµη και να προβεί σε µια σχολιασµένη ανθολόγησή του. Κατέφυγε, ορθότατα, στον Πέτρο Μάρκαρη, που και παλιότερα είχε και φιλολογικά και δραµατολογικά ασχοληθεί µε τον συµπατριώτη του (είναι Κωνσταντινουπολίτης) Χουρµούζη. Πολύ ορθά θεώρησαν πως η συγκυρία είναι σήµερα η καταλληλότερη για να ξαναθυµηθούµε τον τυχοδιωκτισµό που ρήµαξε τον τόπο διαχρονικά. Δύο δρόµοι ανοίγονται. Ή ανεβαίζει τον «Τυχοδιώκτη» του Χουρµούζη αυτούσιο, όπως ανεβάζει τον Ταρτούφο ή τους Αριστοφανικούς «Ιππής», αφήνοντας το κοινό να διαπιστώσει πως τίποτε δεν άλλαξε πριν από 2.500, πριν από 500 ή 180 χρόνια. Ο άλλος δρόµος είναι να ανθολογήσει σκηνές µε τυχοδιωκτικούς µηχανισµούς από το ευρωπαϊκό ή µόνο από το νεοελληνικό θέατρο µε ενδιάµεσα σχόλια ή όχι, ακόµη και µε µπρεχτικά παρέµβλητα τύπου Παράβασης τραγούδια.

Οι Μάρκαρης – Παπαβασιλείου επέλεξαν µία µέση οδό. Εσπασαν την ενότητα του «Τυχοδιώκτη» του Χουρµούζη και παρενέβαλαν σχόλια µε αναφορές στο θλιβερό σήµερα.

Χωρίς αµφιβολία, διατηρώντας την κλίµακα αναλογίας, οι βαυαροί τυχοδιώκτες είναι προοίµιο και µοντέλο του ΔΝΤ και του όλου εσµού των κερδοσκόπων που κορυβαντιούν. Θεµιτά όλα αυτά. Κάπου όµως χάλασε η µανέστρα. Στην ισορροπία των συστατικών στοιχείων. Σπάζοντας η ενότητα του κειµένου του Χουρµούζη, έγινε ακατανόητη η σωρευτική του µέθοδος, που εκπληκτικώς για έναν ερασιτέχνη αριστοφανίζει και µολιερίζει, δηµιουργώντας κλιµακώσεις των καταγγελλόµενων και της σατιρικής οιστρηλασίας.

Οι Μάρκαρης – Παπαβασιλείου παρενέβαλαν σχόλια µε αναφορές στο θλιβερό σήµερα. Χωρίς αµφιβολία, διατηρώντας την κλίµακα αναλογίας, οι βαυαροί τυχοδιώκτες είναι προοίµιο και µοντέλο του ΔΝΤ και του όλου εσµού των κερδοσκόπων που κορυβαντιούν

Καραγκιόζης και Φασουλής

Το σχολιαστικό σύγχρονο µέρος ήταν και ισχνό και γενικόλογο, όταν µάλιστα αντιπαρατίθεται στην τόλµη καταγγελίας του Χουρµούζη και αποσιωπά τους σηµερινούς θεσµικούς και προσωπικούς υπεύθυνους της κατάντιας. Ο Παπαβασιλείου κατέφυγε µάλιστα σε ένα είδος χορογραφηµένης αρλεκινιάδας, κάτι µεταξύ Καραγκιόζη και Φασουλή, για να κατεβάσει το κείµενο του Χουρµούζη. Ετσι µετέθεσε το κείµενο ενός πολιτικού ακτιβιστή από το περιεχόµενο στη φάρσα. Πιστεύω πως ήταν σφάλµα σκηνικής στρατηγικής.

Εµεινε αναξιοποίητο ένα έξοχο σκηνικό εύρηµα. Την εφεύρεση ενός νέου τύπου οχήµατος τροχήλατου βιονικού, δηλαδή κινούµενα από ανθρώπους στεγασµένα τροχοφόρα, προς εξοικονόµηση καυσίµων, στέγης και στάθµευσης.

Οσο η οµάδα εκινείτο µε τη µορφή αρχαίου αριστοφανικού χορικού το θέαµα και το ακρόαµα ήταν έξοχα. Αλλά γρήγορα εγκαταλείφτηκε. Κρίµα.

Η όλη οργάνωση της παράστασης είχε µια αυτοσχεδιαστική διάθεση που δεν θα ήθελα να τη χαρακτηρίσω προχειρότητα. Ο θίασος αποτελούνταν από αξιόλογους ηθοποιούς και διέκρινα τον Χαλακατεβάκη (τυχοδιώκτη), τον Θ. Δήµου, τον Δηµήτρη Παπαδηµητρίου. Ο ίδιος ο Παπαβασιλείου ως σχολιαστής διακρίθηκε για τη γνωστή του ευφράδεια και σκηνική ρητορική. Οµως οµολογώ πως όταν έχεις να µυκτηρίσεις έναν ολόκληρο λαό που δέχεται και συχνά ψηφίζει να τον εξαπατούν τυχοδιώκτες, τι θέση µπορεί να έχει (πλην µιας λαοκολακίας) ως φινάλε η ανάγνωση του ποιήµατος του Εµπειρίκου «Εις την οδόν των Φιλελλήνων»;