Πώς βγήκαμε από την κρίση

Επαιξε σημαντικό ρόλο ώστε να μην καταρρεύσει το σουηδικό σύστημα πρόνοιας μετά τη μεγάλη οικονομική κρίση που έπληξε τη σκανδιναβική χώρα τη δεκαετία του 1990. Πρόσφατα ορίστηκε πρόεδρος του Παγκόσμιου Κοινωνιολογικού Ερευνητικού Ινστιτούτου και της Επιτροπής για το Κράτος Πρόνοιας, που σκοπό έχει την καταπολέμηση της φτώχειας, ενώ ταυτόχρονα είναι διευθυντής του σουηδικού Ινστιτούτου Μελλοντικών Σπουδών. Μόλις πριν από λίγες ημέρες δέχθηκε την πρόταση του Γιώργου Παπανδρέου να ηγηθεί της διεθνούς ομάδας εμπειρογνωμόνων για την αξιολόγηση του συστήματος πρόνοιας της Ελλάδας και τη μελέτη θεμάτων νέας γενιάς.

O Γιοακίμ Πάλμε, ο πρωτότοκος γιος του αείμνηστου πρωθυπουργού της Σουηδίας που δολοφονήθηκε το 1986, μιλάει στα «ΝΕΑ» για την εμπειρία της σουηδικής κρίσης και πώς αυτή μπορεί να διδάξει χρήσιμα πράγματα για την περίπτωσή μας, αλλά και για τις σχέσεις της οικογένειάς του με την οικογένεια Παπανδρέου. Οι λέξεις βγαίνουν διστακτικά, κομπιάζει και ακούγεται κάπως επιφυλακτικός. Αυτή όμως είναι μόνο η αρχική- λανθασμένη- εντύπωση. Επειτα από λίγα λεπτά συζήτησης μαζί του καταλαβαίνεις ότι ο Γιοακίμ Πάλμε απλώς σκέφτεται πολύ καλά τα λόγια που εκστομίζει. Παράδειγμα, όταν απαντά στο ερώτημα αν διακρίνει κάτι καρμικό πίσω από τις «παράλληλες» σχέσεις μεταξύ του Ανδρέα Παπανδρέου και του Ούλοφ Πάλμε και του ιδίου με τον σημερινό Πρωθυπουργό της Ελλάδας: «Η φιλία μας με τον Γιώργο Παπανδρέου δεν είναι όπως των πατεράδων μας, που ήταν σχέση ηγετών. Σαφώς ο ρόλος μου δεν είναι ο ίδιος με αυτόν του πατέρα μου και, όχι, δεν πιστεύω ότι υπάρχει κάτι ΄΄μεταφυσικό΄΄ στη φιλία των δύο οικογενειών. Με τον Γιώργο Παπανδρέου μάς συνδέει η ιδεολογία και αυτά που μας μετέδωσαν οι γονείς μας. Ο πατέρας μου και ο Ανδρέας Παπανδρέου έζησαν μία σημαντική πολιτική σχέση. Οταν είχαν εξορίσει τον Ανδρέα Παπανδρέου ο πατέρας μου του παρείχε άσυλο στη Σουηδία και κατέκρινε το δικτατορικό καθεστώς. Επειτα, όταν επέστρεψε στην Ελλάδα και εξελέγη, έπαιξε μαζί με τον πατέρα μου και τους υπόλοιπους ανεξάρτητους ηγέτες πολύ μεγάλο ρόλο στη διαμόρφωση ενός νέου πολιτικού τοπίου στα θέματα διεθνούς ασφάλειας (με την Πρωτοβουλία των 6 για την Ειρήνη). Ο πατέρας μου εκτιμούσε πολύ τη συνεισφορά του Παπανδρέου σε αυτό το εγχείρημα».

Η πρώτη φορά που ο Γιοακίμ Πάλμε συναντήθηκε με τον Γιώργο Παπανδρέου ήταν κατά τη διάρκεια επίσκεψης του τελευταίου στη Σουηδία, στις αρχές της δεκαετίας του 1980. «Μας σύστησε ο πατέρας μου, με τον οποίον είχαν επαφή, σε δείπνο όπου παρευρίσκονταν και άλλες προσωπικότητες.

Μετά τον θάνατο του πατέρα μου ο Γιώργος Παπανδρέου ανέλαβε πρωτοβουλίες για τη σύσφιγξη των σχέσεων μεταξύ Ελλάδας και Σουηδίας- το γεγονός ότι μιλάει άπταιστα σουηδικά βοηθούσε πολύ στην επικοινωνία μας. Εμπνεόταν από τη σουηδική εμπειρία, κυρίως στα θέματα για την παιδεία. Μετά άρχισα να έρχομαι στο Συμπόσιο της Σύμης και συζητούσαμε διάφορα πολιτικά θέματα».

Κεντρικός γνώστης. Στις 10 Ιουλίου ο Πρωθυπουργός από το βήμα της Βουλής ανακοίνωσε τη συνεργασία με τον υιό Πάλμε, λέγοντας πως έχει ζητήσει από κορυφαία προσωπικότητα να ηγηθεί μιας διεθνούς ομάδας η οποία θα αξιολογήσει όλο το προνοιακό μας σύστημα και παράλληλα θα κοιτάξει και τα θέματα της νέας γενιάς, καθώς είναι υπεύθυνος για δύο Ινστιτούτα. «Ενας άνθρωπος ο οποίος αναδείχθηκε ως ένας κεντρικός για την υφήλιο γνώστης του κράτους πρόνοιας και της αντιμετώπισης της φτώχειας», είπε ο Πρωθυπουργός. Σε ερώτηση για την πρόταση που δέχθηκε από τον Γιώργο Παπανδρέου, ο Γιοακίμ Πάλμε απαντά με μετριοφροσύνη:

«Με προσκάλεσε να δημιουργήσουμε ένα διεθνές δίκτυο ειδικών σε θέματα κοινωνικής πολιτικής. Πιστεύω ότι θέλει να συλλέξει εμπειρίες από χώρες οι οποίες έχουν βιώσει την οικονομική κρίση και την έχουν ξεπεράσει. Πριν από λίγο καιρό ορίστηκα πρόεδρος του Παγκόσμιου Κοινωνιολογικού Ερευνητικού Ινστιτούτου και της Επιτροπής για το Κράτος Πρόνοιας. Η ιδέα είναι να χρησιμοποιήσουμε αυτά και άλλα δίκτυα για να γνωρίσουμε την εμπειρία άλλων χωρών και να μπορέσουμε να προχωρήσουμε σε αναλύσεις. Ημουν επίσης πρόεδρος της Επιτροπής Πρόνοιας μετά την περίοδο βαθιάς κρίσης που περάσαμε στη Σουηδία τη δεκαετία του 1990. Το πρόβλημα τότε άρχισε από την αγορά των ακινήτων. Γρήγορα όμως αυξήθηκαν κατά πολύ τα ποσοστά της ανεργίας και η κρίση επεκτάθηκε και στον δημόσιο τομέα… Η σουηδική κυβέρνηση ανέθεσε στη συγκεκριμένη επιτροπή να ερευνήσει ποιες ήταν οι συνέπειες της οικονομικής κρίσης στα προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας, καθώς και στις ζωές των πολιτών. Νομίζω ότι αυτή η εμπειρία μπορεί να είναι χρήσιμη στην περίπτωση της Ελλάδας», λέει ο Πάλμε, που θεωρεί ότι ο ρόλος της σοσιαλδημοκρατίας είναι ιδιαίτερα σημαντικός στην εποχή της οικονομικής κρίσης. «Τώρα χρειάζεται να δυναμώσει το κράτος για να ενισχύσει και να στηρίξει αυτούς που αντιμετωπίζουν πρόβλημα», επισημαίνει.

Ο πρωτότοκος γιος του Ούλοφ Πάλμε αποδέχθηκε την πρόταση του Γιώργου Παπανδρέου να ηγηθεί της διεθνούς ομάδας εμπειρογνωμόνων για την αξιολόγηση του συστήματος πρόνοιας της Ελλάδας

«Το έλλειμμά μας είχε φθάσει στο 13% του ΑΕΠ και οι δανειστές μας είχαν χάσει την εμπιστοσύνη τους…»

Στη μεσοπολεμική Ευρώπη του 20ού αιώνα η Σουηδία θεωρείτο μία από τις πλέον φτωχές χώρες. Μόνο μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και έπειτα από προσπάθειες αρκετών χρόνων κατάφερε να μεταλλαχθεί σε ισχυρό κράτος πρόνοιας, υψώνοντας τα σοσιαλδημοκρατικά λάβαρα της πλήρους απασχόλησης για όλους, της εξάλειψης της φτώχειας, των αξιοπρεπών συντάξεων και των κοινωνικών προγραμμάτων που κάλυπταν όλες αδιακρίτως τις πληθυσμικές ομάδες. Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1980 η ανεργία δεν ξεπερνούσε το 2%- λεγόταν, μάλιστα, ότι αύξηση της ανεργίας κατά μία ποσοστιαία μονάδα θα μπορούσε όχι μόνο να οδηγήσει σε παραίτηση τον αρμόδιο υπουργό αλλά να ανατρέψει ολόκληρη κυβέρνηση. Και ξαφνικά, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, το πιο «προηγμένο» κράτος πρόνοιας στην υφήλιο πλήττεται από τη χειρότερη οικονομική κρίση της τελευταίας 60ετίας. «Δεν ήταν βιώσιμο». Τι πήγε στραβά;

Αυτοί που διατήρησαν επικριτική στάση υποστήριζαν πως «απλά, το σουηδικό μοντέλο ήταν μη βιώσιμο» και το αβάσταχτο κόστος του απογείωσε τα ελλείμματα με αποτέλεσμα να πέσει η χώρα σε ύφεση για τρία ολόκληρα χρόνια. Ωστόσο, λίγο καιρό πριν από την κρίση τίποτα δεν μαρτυρούσε το επερχόμενο κατρακύλισμα: η ανεργία δεν είχε σημειώσει άνοδο, το προνοιακό σύστημα βρισκόταν σε πλήρη λειτουργία και υπήρχε και πλεόνασμα. «Βασική ομοιότητα ανάμεσα στις κρίσεις της Σουηδίας και της Ελλάδας είναι το ότι τα δημόσια οικονομικά και στις δύο περιπτώσεις έχουν βρεθεί σε πολύ κακή κατάσταση. Το έλλειμμα της Σουηδίας είχε φτάσει και αυτό στα επίπεδα του 13% του ΑΕΠ, ενώ το δημόσιο χρέος αυξανόταν με ταχύτατους ρυθμούς. Η ανάπτυξή μας είχε υποχωρήσει σε αρνητικά επίπεδα και η ανεργία από 1,4% ανέβηκε στο 8,3% μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα. Αυτοί που δάνειζαν τη χώρα έχασαν την εμπιστοσύνη τους για την ικανότητα των σουηδών πολιτικών να επιβάλουν μέτρα και να ανακτήσουν τον έλεγχο. Το κράτος έπρεπε να πληρώνει πολύ υψηλό επιτόκιο για τα δάνεια και η κατάσταση έδειχνε αρκετά δυσοίωνη. Μέσα σε λίγο χρόνο όμως, από τη στιγμή που αυξήθηκαν οι φόροι, μειώθηκαν οι δαπάνες και επιτεύχθηκε ισορροπία στα οικονομικά, σημειώθηκε βελτίωση. Και αυτό έγινε τουλάχιστον δύο χρόνια γρηγορότερα απ΄ ό,τι περιμέναμε».

Οπως επισημαίνει ο Πάλμε, η οικονομική κρίση και τα μέτρα λιτότητας είχαν μεγάλο αντίκτυπο στις συνθήκες διαβίωσης των Σουηδών – μάλιστα, διαπιστώθηκε πως τα προβλήματα υγείας αυξήθηκαν σημαντικά σε όσους βρέθηκαν ή αντιμετώπιζαν σοβαρό κίνδυνο να βρεθούν άνεργοι. «Πολλοί από τους τομείς που χτυπήθηκαν από την κρίση χρειάστηκαν πάνω από μία δεκαετία για να ανακάμψουν, έστω και αν ο μακροοικονομικός έλεγχος προέκυψε νωρίτερα. Ακόμα περισσότερος χρόνος έπρεπε να περάσει για να επουλωθούν οι κοινωνικές επιπτώσεις. Κατά τη διάρκεια της κρίσης στη Σουηδία δημιουργήθηκε αυτό που λέμε ΄΄κοινωνικό χρέος΄΄ (σ.σ.: κατ΄ αντιστοιχία του δημοσιονομικού χρέους), κυρίως στις ευάλωτες οικονομικά ομάδες».

Μεγάλοι φόβοι. Ο πρωτότοκος γιος του Ούλοφ Πάλμε παραδέχεται πως υπήρχαν μεγάλοι φόβοι για τις επιπτώσεις των μέτρων λιτότητας στους μη έχοντες, αλλά ήταν ξεκάθαρο ότι οι μακροοικονομικές επιπτώσεις της κρίσης θα ήταν ακόμα σοβαρότερες στην περίπτωση που δεν λαμβάνονταν μέτρα.

Αν και τα ποσοστά ανεργίας εξαπλασιάστηκαν ταχύτατα και στο Δημόσιο αντιμετώπιζαν προβλήματα για περισσότερο από δύο χρόνια, γρήγορα η μηχανή του ιδιωτικού τομέα άρχισε να λειτουργεί και να παράγει θέσεις εργασίας. «Η κυβέρνηση είχε το εξής σχέδιο: να προσφέρει εκπαίδευση σε ανέργους, οι οποίοι ελάμβαναν το επίδομα αδείας, έτσι ώστε να προετοιμάσει εργατικό δυναμικό για τους νέους τομείς ανάπτυξης. Η αύξηση στην απασχόληση ήρθε πρώτα στον τομέα των υπηρεσιών. Επιπλέον, ενώ νομίζαμε ότι ο τομέας των εξορυκτικών δραστηριοτήτων ήταν καταδικασμένος, υπήρξε και εκεί ανάπτυξη λόγω της απροσδόκητα αυξημένης ζήτησης ορυκτών από τις ασιατικές χώρες», λέει ο Πάλμε και επισημαίνει ότι στο Δημόσιο δεν παρουσιάστηκαν οι ίδιοι ρυθμοί ανάκαμψης: «Πήρε αρκετόν χρόνο για να βελτιωθεί η κατάσταση. Στον δημόσιο τομέα χάθηκαν πολλές θέσεις εργασίας».