Το είδωλο και ο καθρέπτης

Η επιθεώρηση «Ζωή σ΄ ελόγου μας», είναι μια πιστή και αυθεντική απεικόνιση των νεοελληνικών σύγχρονων ηθών
Πρέπει να είναι κανείς σήμερα, ιδιαιτέρως στην Ελλάδα, ή αρκούντως αφελής και απληροφόρητος ή υποκριτής ολκής ώστε να αγνοεί μέσα σε ποιον κοινωνικό χυλό βράζουμε όλοι και πόσο αυτό το καπνισμένο τσουκάλι περιέχει κάθε προϊόν σκάρτο ή εκλεκτό αυτής της φατρίας που κατά καιρούς ονομάζεται Ελλάδα, Γραικία ή Ρωμιοσύνη. Ο,τι ο Καραγκιόζης ονόμαζε τουρλού τουρλού κι ό,τι οι αρχαίοι Αθηναίοι στις λαϊκές εορτές Χύτρες ονόμαζαν το δημόσια διανεμόμενο φαγητό «πολυσπόρια». Το θέατρο, κυρίως το λαϊκό, δηλαδή εκείνο που απεικόνιζε τα λαϊκά πάθη, τα έκρινε, τα εξέθετε, τα ξεμπρόστιαζε και τα αναθεμάτιζε, για να είναι πειστικό και συνάμα αυθεντικά αληθινό έπαιζε τον ρόλο του καθρέφτη και έδειχνε στους θεατές του τον εαυτό τους σε επιλεγμένες στιγμές του βίου τους. Είναι κανείς τόσο αφελής ώστε να πιστεύει πως ο Αριστοφάνης βωμολοχεί στον βρόντο, ότι είναι ένας εκχυδαϊστής και παραποιεί την εικόνα του κλεινού άστεως; Οχι, βέβαια. Συνήθως η κριτική που γίνεται στον Αριστοφάνη είναι κριτική στους μεταφραστές του ή στους σκηνοθέτες και ισχυρίζεται, αυτή η κριτική στάση, πως άλλη εποχή του Αριστοφάνη, άλλα τα ήθη και άλλα τα δικά μας. Το αντεπιχείρημα είναι άτεγκτο. Οσον αφορά τις βωμολοχίες τα ήθη άλλαξαν, άρα πρέπει να λογοκρίνουμε τον Αριστοφάνη, ενώ δεν άλλαξαν τα πολιτικά μας ήθη, οι απόψεις για την ηθική, την παιδεία, τη δικαιοσύνη, τον πλούτο και την πενία, τον πόλεμο και την ειρήνη, ιδέες και αξίες που κάνουν ακόμη και σήμερα τον Αριστοφάνη καθρέφτη της δικής μας κοινωνίας. Ουαί υμίν Φαρισαίοι υποκριταί. Μήπως έχετε επισκεφθεί παιδική χαρά, νηπιαγωγείο, πάρτι γενεθλίων σχεδόν νηπίων, σύναξη νεαρών νεοελλήνων, παρέες σε καφετέριες, εκδρομές, στα γήπεδα, στις ροκ συναυλίες; Μήπως έχετε διεισδύσει στα αβέρτα άδυτα (;) των facebooks και στα άλλα σταυροδρόμια του πλανητικού Διαδικτύου να σηκωθεί η τρίχα της κεφαλής σας από τη χυδαιολογία, τη σκατολογία, τη σεξομανία και τη διαστροφική διάθεση;

Εχετε κρυφακούσει ό,τι φωναχτά λέγεται στους προθαλάμους των σχολείων, των λαϊκών αγορών, των αιθουσών αναμονής ιατρών ή δικηγόρων, συμβολαιογράφων, λογιστών, κτηματομεσιτών; Έχει πέσει στα χέρια σας σε παλαιοπωλείο αλληλογραφία φαντάρων με γκόμενες, κουμπάρων σε κουμπάρες, φίλων προς φίλους, διαδίκων, φυλακισμένων προς δικαστές και δικηγόρους, ναρκομανών προς ψυχιάτρους; Το βωμολοχικό λεξιλόγιο και η ευρηματικότητα των νεολογισμών και των ύβρεων είναι αποκαλυπτικά και πολύτιμα για τον γλωσσολόγο και τον λεξικογράφο.

Και θέλετε, φαρισαίοι υποκριτές, το θέατρο, και μάλιστα το λαϊκό, να αγνοήσει την πραγματικότητα και να κάνει την πάπια; Το ωραίο είναι πως όταν πρόκειται για Ευρωπαίους συγγραφείς καινοτόμους και τάχα μου τολμηρούς, οι βωμολοχικές και άλλες συχνά αηδείς επί σκηνής σεξομανείς πρακτικές θεωρούνται κοινωνική κριτική. Βέβαια, σε μια αγγλοκρατούμενη ελληνική νεολαία και για να αποφευχθεί η αντίδραση των σεμνότυφων, το shopping and fucking έμεινε αμετάφραστο. Εάν ελληνοπρεπώς και πιστώς ετιτλοφορείτο «Ψώνια και Γαμήσι» θα ξεσηκωνόταν η ευαίσθητη ψυχούλα κάθε γεροντοκόρης και κάθε προστάτη της αρετής.

Αν όμως οι νεοέλληνες επιθεωρησιογράφοι τολμήσουν να αποτυπώσουν συχνά με λαογραφική και επιστημονική ακρίβεια τη γλωσσική συμπεριφορά των συμπολιτών τους, ξεσηκώνεται οργισμένη η ρομφαία της ντροπαλοσύνης και της αρετής του κατηχητικού. Δεν θέλω βέβαια εδώ να εντοπίσω πως τα πλέον βωμολοχικά άντρα εκτός των καταγωγίων, των πορνείων και των φυλακών, είναι τα μοναστήρια. Απόδειξη: οι χιλιάδες παροιμίες με εξαίσιο βωμολοχικό περιεχόμενο με ήρωες καλόγερους, παπάδες, παπαδιές, διάκους και καλογεροπαίδια, τις οποίες συγκέντρωσαν έγκριτοι και σοβαροί λαογράφοι επιστήμονες.

Το γνωρίζω πως οι παλαιότερες επιθεωρήσεις ήταν φειδωλές σε βωμολοχίες, αλλά, ω αφελείς, μην το θεωρείτε αυτό αρετή, όταν ούτε πολιτική σε βάθος κριτική ασκούνταν σε εποχές λογοκρισίας, εμφυλίου και κληρικοκρατίας, αστυνομοκρατίας ούτε κριτική των ηθών των τα φαιά φορούντων.

Τώρα επειδή ακριβώς άλλαξαν και οι καιροί και τα ήθη, η επιθεώρηση στη σκηνική και στην τηλεοπτική της εκδοχή δικαιούται να αντικατοπτρίζει τα ήθη, κοινωνικά, ενδυματολογικά, γλωσσικά, αισθητικά.

Εκείνη η περίφημη πόρνη της Γαλάτειας Καζαντζάκη που δογμάτιζε «εικόνα σου είμαι κοινωνία και σου μοιάζω», δεν είναι ούτε πρωτότυπη ούτε πρωτάκουστη. Είναι σαιξπηρική και τη δογματίζει ο Αμλετ ομιλώντας προς τους θεατρίνους!

Αλλού είναι το πρόβλημα με τη βωμολοχία στο θέατρο. Οταν γίνεται αυτοσκοπός ή είναι ξεκάρφωτη. Οταν στα καλά καθούμενα και χωρίς αποχρώντα λόγο κάποιος βωμολοχεί για να αποσπάσει το χάχανο του κοινού. Οταν όμως μιλάει ένας κοινωνικός τύπος ή χαρακτήρας, ανεξάρτητα ταξικής καταγωγής (οι χυδαιότεροι είναι οι νεόπλουτοι και οι «μορφωμένοι» και οι λαϊκοί άνθρωποι αφοπλιστικότεροι), τότε ο συγγραφέας υποχρεούται να αποτυπώσει ακριβώς τον ρυθμό του, το γλωσσικό του ιδίωμα και τις εξάρσεις, λυρικές, αισθηματικές, πολιτικές ή βωμολοχικές του λόγου του.

Εχουν θριαμβεύσει οι βωμολοχίες στις αριστοφανικές μεταφράσεις σε ελληνικές ντοπιολαλιές. Στην κυπριακή ο μέγας ποιητής Κώστας Μόντης μνημείωσε μια εκπληκτική (και βωμολοχική) «Λυσιστράτη». Ο πόντιος Κοτανίδης (πατέρας του ηθοποιού Γιώργου Κοτανίδη) μας χάρισε αριστοφανικές μεταφράσεις στα ποντιακά. Και πρόσφατα σχεδόν τα άπαντα του Αριστοφάνη μεταφράστηκαν και παίχτηκαν στο ιδίωμα της Σύμης.

Αν μεταφράζονταν στα απλά ελληνικά οι βωμολοχίες στη ζακυνθινή διάλεκτο του «Χάση» του Γουζέλη, οι σεμνότυφοι αντιρρησίες θα πάθαιναν τραμπάκουλο. Και πρόκειται βέβαια για τον πατέρα της νεοελληνικής κωμωδίας μαζί με τις κρητικές κωμωδίες αρκούντως βωμολοχικές σε ντοπιολαλιά.

Είναι λοιπόν ή δεν είναι σεμνοτυφία να αποδέχονται την ιλαρότητα οι γιαγιούλες να ακούγεται το αιδοίον πουτί αλλά οι ηθοκράτες των Αθηνών να ανατριχιάζουν στο άκουσμα, το κοινόχρηστο και ευρέως διαδεδομένο ως πάνδημο του κυκλοφορούντος νεοελληνικού ονόματος του ιδίου οργάνου;

Η επιθεώρηση «Ζωή σ΄ ελόγου μας» που ανέβηκε στο θέατρο «Πειραιώς 131», μια παραγωγή της «Ελληνικής Θεαμάτων», είναι μια πιστή και αυθεντική απεικόνιση των νεοελληνικών σύγχρονων ηθών.

Σε μια σειρά από νούμερα με τη δομή και τη διάρκεια μικρών μονοπράκτων, οι δύο συγγραφείς και σκηνοθέτες Μιχάλης Ρέπας και Θανάσης Παπαθανασίου μιλάνε αυθεντικά σημερινά ελληνικά. Δεν μας αρέσουν; Με γεια σας και χαρά σας, ας τα αλλάξουμε. Ο Γκόγκολ απαντώντας κάποτε στους επικριτές του για την πιστότητα των ηθών της ρωσικής επαρχίας που αποτύπωνε στον «Επιθεωρητή» δήλωσε: «Τι, δηλαδή, θέλετε να σπάσω τον καθρέφτη και όχι τα μούτρα των απεικονιζομένων;».


Κανείς δεν μπαλαφαρίζει…

Πρέπει να ομολογήσω πως τα κείμενα των δύο συγγραφέων, χωρίς αμφιβολία άνισα, αλλά με τον μέσο όρο πάνω από το σύνηθες, είναι καλύτερα από την παράσταση, αφού αυτή έχει στηριχτεί εκτός δύο εξαιρέσεων σε άπειρους στο είδος ηθοποιούς, αλλά συγκινητικά πρόθυμους να το υπηρετήσουν. Κανείς δεν μπαλαφαρίζει και δεν βγαίνει από το πλαίσιο της συλλογιστικής.

Ο Δαγκλίδης (σκηνικά), η Σιούπη (κοστούμια) κινήθηκαν στα επίπεδα μιας κωμωδίας ηθών και όχι στη θεαματική παράδοση της κλασικής επιθεώρησης. Εξάλλου έλειψε το μπαλέτο, η παρλάτα, η ρομάντζα κι άλλα της συνταγής. Μικρό το κακό. Ο Γ. Ζουγανέλης έγραψε ευφρόσυνη μουσική και τραγουδήθηκε όταν έπρεπε με ακρίβεια. Ο ίδιος ως ηθοποιός λάμπει. Εχει μια χαρισματική χρήση της ατάκας και του τάιμινγκ και μια ιδιοφυή μπρεχτική τεχνική να σχεδιάζει και να εκτελεί με ακρίβεια κοινωνική χειρονομία και συμπεριφορά και συνάμα να αποστασιοποιείται κριτικά. Η Αννα Παναγιωτοπούλου έχει φάει την επιθεώρηση στην ανανεωτική της φάση με το κουτάλι, αλλά δομεί το νούμερό της με το κουταλάκι της ζάχαρης, ρυθμίζοντας τη σωστή δόση του σκηνικού καφέ πολλά βαρύ, με ολίγη, γλυκύ βραστό κ.λπ. Από κοντά τους αναδεικνύεται νέος τυπίστας ο Πάνος Σταθακόπουλος με γκελ και ευφράδεια σκηνικών ευρημάτων. Από την υπόλοιπη διανομή δεν θέλω να προδικάσω πρόοδο στο είδος αλλά να πιστοποιήσω σοβαρότητα στην παράδοση και μνημονεύω: Φαίδρα Δρούκα, Νίκη Λάμη, Γιάννης Μπουραζάνας, Φωτεινή Ντεμίρη, Σπύρος Πουλής, Ζόγια Σεβαστιανού.