Φαινόμενα

Ο «νέος» καπιταλισμός
Της Πόπης Διαμαντάκου diaman@dolnet.gr ,

Η ιστορία της εποχής μας βρίθει από μιντιακές υπερβολές σαν κι αυτή του «Focus», που εκμεταλλεύονται το πιο ευκίνητο και εύχρηστο κεφάλαιο των αγορών, το συναίσθημα
Ψυχραιμία: Δυσκολότερο να επιτευχθεί σε λαούς δοκιμαζόμενους από μια κρίση που απειλεί όχι μόνο την οικονομική αλλά και την ευαίσθητη συναισθηματική τους ισορροπία. Ακόμη δυσκολότερο όταν η κρίση επέρχεται πριν καταφέρουν να αποκτήσουν συνείδηση κοινότητας, πριν επιτευχθεί εκείνη η περιβόητη «ευρωπαϊκή ολοκλήρωση», η οποία δεν αφορούσε μόνο δομές και θεσμούς, αλλά και τους συναισθηματικούς και πολιτισμικούς δεσμούς των ευρωπαϊκών λαών.

Ήταν αρκετή μια μιντιακή υπερβολή – αυτή στην οποία κατέφυγε το γερμανικό περιοδικό «Focus»-, για να διαπιστωθεί ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της Ε.Ε., αυτό που είχαν επισημάνει οι πρωτοπόροι ηγέτες της ιδέας, το έλλειμμα πολιτισμικής συνάντησης των λαών. Ακριβώς αυτό είναι που οι σύγχρονοι μιντιακοί πόλεμοι εκμεταλλεύονται στο όνομα κυρίως της ενίσχυσης των αγορών. Ενίοτε και με πολιτικούς στόχους και γεωστρατηγικούς στόχους. Η κατασκευή εχθρού συνεχίζει να είναι η ιστορία της εποχής μας, μια ιστορία ύπνωσης του μεγάλου μιντιακού κοινού που είναι εθισμένο στην κατανάλωση του συναισθήματος. Μια πολύ διδακτική ιστορία που δεν διδάσκει.

Η μέθοδος έχει ήδη εφαρμοστεί με επιτυχία από την πολύ σύγχρονη πρακτική των μάνατζερ μεγάλων πολυεθνικών, όπου σιγά σιγά άρχισε να μην έχει τόση σημασία η παραγωγή όσο η κερδοσκοπία με τεχνητή άνοδο της τιμής των μετοχών. Για «καπιταλισμό συναισθημάτων» μιλούν μελετητές του φαινομένου που αναπτύχθηκε προς ενίσχυση του «παλιού» καπιταλισμού, στο πλαίσιο των τεράστιων οργανισμών και της πολύπλοκης γραφειοκρατίας τους. Πρόκειται για μια «μηχανή» που «κατασκευάζει ιστορίες και χειραγωγεί τα πνεύματα» (Cristian Salmon, «Storytelling», εκδ. Πολύτροπον) διαμορφώ- νοντας νέες εργασιακές μυθολογίες με ήρωες και γκουρού του σουξέ. Οι ιστορίες των λαών προσφέρουν έτοιμο αυτό το υλικό.

Ηγέτες όπως ο Μιτεράν και ο Κολ έχοντας διαβλέψει ότι η ιδέα μιας ενωμένης Ευρώπης απαιτεί όχι μόνο τη συμφιλίωση λαών που είχαν πρόσφατες άγριες πολεμικές μνήμες, αλλά και την ανοχή του ενός για τις πολιτισμικές ιδιαιτερότητες του άλλου και ότι σε αυτή την κατεύθυνση πολύτιμη μπορεί να είναι η συμβολή των μίντια, δημιούργησαν το γαλλογερμανικό κανάλι ΑRΤΕ. Στόχος τους ήταν, βέβαια, μέσα από την ανατροπή της παραδοσιακής κόντρας των δύο λαών, η ενίσχυση της ηγεμονίας των δύο χωρών, ωστόσο η προσπάθεια έδωσε μερικά ενδιαφέροντα δείγματα, αναιμικής βέβαια επιρροής. Αλήστου μνήμης μια σειρά από χιουμοριστικά σποτάκια που διακωμωδούσαν εκείνα τα στοιχεία της κουλτούρας των δύο λαών που η παραδοσιακή γαλλογερμανική έχθρα είχε αναδείξει ως «λαϊκές διαφορές». Στόχος ήταν να γίνουν αστείος καθρέφτης των «ελαττωμάτων» τους και μέσα από το χιούμορ να εκτονωθούν οι αντιθέσεις. Μήπως δεν έχουμε γελάσει με τις περιπέτειες του Γαλάτη Αστερίξ στην αρχαία Ελλάδα, όπου διακωμωδούνται κοινωνικά ήθη, π.χ. η οικογενειοκρατία, καθώς κάθε Έλληνας τον οποίο συναντά τού συστήνει κι ένα «ξαδελφάκι» του για να τον εξυπηρετήσει; Ωστόσο, το όραμα της ανοχής παρέμεινε στο περιθώριο μιας ανάπτυξης της Ευρώπης, όπως περιγράφουν γλαφυρά οι Ξενοφών Γιαταγάνας και Δημήτρης Καλουδιώτης («Ήπια ηγεμονία», Εκδ. Κριτική) «Μέσα από τις πολιτικές της Ε.Ε., αλλά και των κυβερνήσεων κρατών- μελών της, δημιουργήθηκε γρήγορα μια διαχειριστική πολιτική και τεχνοκρατική νομενκλατούρα που μετέτρεψε τις εξελίξεις σε επαναλαμβανόμενες γραφειοκρατικές, πολλές φορές ιδιοτελείς, διαδικασίες». Εξηγούν ότι οι αποκρατικοποιήσεις και τα κοινοτικά πλαίσια στήριξης κάθε άλλο παρά ουδέτερες διαδικασίες υπήρξαν, και δημιούργησαν ιδιοτελείς ομάδες μέσα στο κράτος ή και δίπλα σε αυτό.

Μοιάζει αστείο, αλλά εκτός από το δυσκίνητο και με ελάχιστη επιρροή μοντέλο του καναλιού ΑRΤΕ, η μοναδική προσπάθεια ψυχαγωγικής συνάντησης των λαών που είχε απήχηση, σε πλήρη απόσταση από τον βρυξελλιώτικο κομφορμισμό, ήταν η φαντεζί βιομηχανία του γιουροβιζιονικού καρνάβαλου. Αλλά και οι αθλητικές διοργανώσεις. Και οι δύο τομείς στην κατεύθυνση της εκτόνωσης των παθών που συντηρούνταν στο ακέραιο προς όφελος των δύο βιομηχανιών.


Κι εμείς το γλεντήσαμε

Μήπως κι εμείς σε αυτές ακριβώς τις δυο αρένες της μαζικής διασκέδασης δεν έχουμε χρησιμοποιήσει τα εθνικά σύμβολα, τη μυθολογία, τη θρησκεία, τότε με τις νίκες της εθνικής ομάδας ποδοσφαίρου, με την ελληνική σημαία στη γιουροβιζιονική σκηνή, με τις υποδοχές των νικητών από θρησκευτικούς και πολιτικούς ηγέτες;

Η πρόκληση του «Focus» απλώς απέδειξε, για πολλοστή φορά, ότι δεν υπάρχει μεγαλύτερη προσφορά στους κερδοσκόπους από ένα ερεθισμένο συναίσθημα, που ευκόλως κεφαλαιοποιείται.