Οι ρίζες του Πιραντέλο

Πέρασαν πολλά χρόνια στον τόπο μας για να αποτοξινωθούμε από εισαγόμενους αισθητικούς θεατρικούς ιούς
O Πιραντέλο ήρθε από την εποχή (έγκαιρα και ζώντος του συγγραφέα) που ανέβασε ο Μελάς το «Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα» (1925) με την ερμηνευτική σφραγίδα που του έβαλαν οι Πιτοέφ. Οι Ρώσοι αυτοί σπουδαίοι καλλιτέχνες εμιγκρέδες στο Παρίσι είδαν τον Σικελό σχετικιστή με το μυστικιστικό και σκοτεινό σλαβικής ιδιοσυγκρασίας κλειδί τους. Έτσι για χρόνια, και με το κύρος ακόμη του Κουν, ο Πιραντέλο παιζόταν σοφιστικέ, με ψυχολογισμούς στανισλαβσκικής υποκριτικής, με υπαρξιακά ερέβη και φιλοσοφικό υπέδαφος. Όσοι γνωρίζαμε τον τρόπο με τον οποίο παίζουν οι Ιταλοί τον συμπατριώτη τους και κυρίως οι κοντοχωριανοί του οι Νότιοι Ιταλοί και οι Σικελοί φωνάζαμε πως η συγγραφική καταγωγή του Πιραντέλο είναι λαϊκότροπη. Κατάγεται, ισχυριζόμαστε, από τους μεγάλους λαϊκούς της ιταλικής φάρσας. Οι αδελφοί Ντε Φιλίπο στη Νάπολι έπαιζαν ακόμη και τα «Έξι πρόσωπα» στην τοπική διάλεκτο και με κλειδιά και κώδικες της ιδιωματικής κωμωδίας. Πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία αυτής της ερμηνευτικής είχε καταθέσει η Άλκη Ζέη που βρέθηκε κάποτε να παίζει ως ηθοποιός στον θίασό τους!!

Με τον Πιραντέλο συνέβη στην Ελλάδα ό,τι και με τον Τσέχωφ, που με τρόπο αδιανόητα αστόχαστο τους διχοτομήσαμε. Λες και ήταν ξένοι μεταξύ τους οι διηγηματογράφοι και οι συγγραφείς μονοπράκτων με τα πολύπρακτα έργα τους. Κι όμως και ο Κουν έπαιζε ως φάρσα την «Αίτηση σε γάμο» και την «Αρκούδα» του Τσέχωφ και την «Πατέντα» του Πιραντέλο και με τον σκοτεινό υπαρξιακό προβληματισμό τον «Θείο Βάνια» και το «Έτσι είναι αν έτσι νομίζετε».

Χρόνια τώρα (σαράντα πια!) φωνάζω, αν θέλετε ατμόσφαιρα, ρυθμό και συμπεριφορές στον Τσέχωφ και τον Πιραντέλο των θεατρικών τους αριστουργημάτων, διαβάστε με προσοχή και των δύο τα διηγήματα!

Το ότι στην Ελλάδα πολύ σπάνια παίζεται «Ο άνθρωπος, το κτήνος και η αρετή» του Πιραντέλο είναι γιατί οι σκηνοθέτες έχουν εθιστεί στη σοβαροφανή και σκοτεινή πιραντελική παράδοση και άλλοτε μόδα. Τους ξαφνιάζει το καθαρό και γυμνό φαρσικό στοιχείο και δεν θέλουν να δουν πως όλα τα υλικά της πιραντελικής βιοσοφίας βρίσκονται και σ΄ αυτή την πικρή ιστορία ερωτικής αυταπάτης. Ο θλιβερός αντι-ήρωας του έργου μπλέκεται σε μια ερωτική περιπέτεια που τονώνει σε μια ώριμη ηλικία το εγώ του ως άντρα γόνιμου για να αποδειχτεί ο τελευταίος τροχός της αμάξης, ένα θύμασκαλοπάτι για να ανέβουν άλλοι ακμαιότεροι και νεανικότεροι.

Όλα τα μοτίβα της πιραντελικής πλοκής, που είναι και τα μοτίβα της λαϊκής ιταλικής φάρσας, μοιχείες, παράνομες εγκυμοσύνες, πλαστές ταυτότητες και πεπλανημένες αποφάσεις θριαμβεύουν και στο έργο αυτό.

Πρώτος, πρέπει να το ομολογήσουμε, που το είδε με την αληθινή του υφή ήταν ο μακαρίτης Κώστας Μπάκας, που τόλμησε να ξεφύγει από την παράδοση της Σχολής του, πριν από τριάντα πέντε χρόνια στον «Θίασο Φέρτη-Καλογεροπούλου».

Τώρα ο Γιώργος Αρμένης, κι αυτός κληρονόμος της ίδιας Σχολής, ψάχνοντας στην άλλη μεγάλη προίκα που μας άφησε ο Κουν τον συνάντησε και τον αξιοποίησε στον λαϊκό του εξπρεσιονισμό. Ανέβασε στο «Νέο Ελληνικό Θέατρο» με εξηρμένη τη φαρσική διάσταση τον «άνθρωπο, το κτήνος και την αρετή» με τους τρελούς ρυθμούς, τις ανατροπές, την τέλεια έλλειψη ψυχολογισμού, την εξπρεσιονιστική τεχνική της καρικατούρας με τις βαθιές χαράξεις, την κωμωδία- φάρσα του Σικελού μάστορα και άφησε χωρίς να δείξει (δασκαλίστικα όπως γινόταν παλιά) το στημόνι της σχετικότητας, της μετέωρης αλήθειας και της πολλαπλής πρόσληψης της πραγματικότητας.

Ο Αρμένης είναι και ένας ικανός και ανάλογης τεχνικής και οπτικής συγγραφέας ο ίδιος. Έτσι αξιοποίησε στο έπακρο τη μετάφραση του Μπελιέ και με σκηνική μαεστρία διασκεύασε στα καθ΄ ημάς το κείμενο, καθιστώντας το μια παρτιτούρα για βιρτουόζους ηθοποιούς. Εξάλλου ο ίδιος ο τίτλος του έργου παραπέμπει σε ένα τρίο, βιολί (ο άνθρωπος), βιόλα (η αρετή) κοντραμπάσο (το κτήνος) που παίζουν ένα σκέρτσο με παραλλαγές!

Απλώς παρεμβάλλονται δυοτρεις μπατούτες με ένα κλαρινέτο, ένα φαγκότο, ένα φλάουτο και ένα κόρνο (ο ψωμωμένος πραγματικός ναύτης εραστής).

ΙΝFΟ

«Ο άνθρωπος, το κτήνος και η αρετή» του Λ. Πιραντέλο στο «Νέο Ελληνικό Θέατρο» (Σπ. Τρικούπη 34- Κουντουριώτου, Εξάρχεια. Τηλ.
210. 8253489)

Ουσιαστική ομοιότητα

Εδώ θέλω απλώς να σημειώσω την ουσιαστική ομοιότητα του κεντρικού αντι-ήρωα (ένα γελοίο ανθρωπάκι που περνάει για μεγάλος εραστής) με το έργο του Παντελή Χορν «Σέντζας», που οφειλόταν στον ομολογημένο θαυμασμό του Έλληνα συγγραφέα προς τον Σικελό συνάδελφό του (Σύμπτωση; Ο «Σέντζας» γράφτηκε και παίχτηκε την ίδια χρονιά που ο Μελάς ανέβασε τα «Εξι πρόσωπα», αλλά μονόπρακτο του Πιραντέλο ανέβασε η αγαπημένη του Χορν Κυβέλη ήδη από το 1909!)


Τρέχει, ακροβατεί, σαλτάρει…

Ο Αρμένης σε ένα λιτό, χωρίς ηθογραφικά στοιχεία «πάλκο» ενός μικροαστικού τσίρκου, θα έλεγα, της Ελένης Δουνδουλάκη και συγχρονισμένα με λίγη τσιμπημένη καρικατούρα κοστούμια της ίδιας, ευφρόσυνη μουσική επένδυση του Ιατρόπουλου, φωτισμούς του Μανούση και κίνηση της Γκουρνέλλου, δίδαξε με οίστρο και ρυθμούς τσαπλινικούς τους ηθοποιούς του, με κλειδί βέβαια τη δική του υποκριτική αεικίνητη μηχανή. Πράγματι αυτός ο δαιμόνιος, συνεχώς μεταμορφούμενος ηθοποιός, που κουρντίζει λες με μανιβέλα τους μηχανισμούς παραγωγής σκηνικής ενέργειας, τρέχει, ακροβατεί, σαλτάρει, τρυφερεύει και βγάζει αγκάθια σαν τον σκαντζόχοιρο στο ύφος της βουβής φιλμικής μπουρλέσκ του Μαρκ Σένετ, οδηγεί σαν ατμομηχανή τα υποκριτικά ταλαντούχα βαγόνια του θιάσου του. Η Αριέττα Μουτούση είναι ατόφια στόφα κωμίκας θεατρίνας με καταιγισμούς ρυθμών. Ο Πασχάλης Τσαρούχας έλειωσε μέσα στον μηχανισμό που κούρδισε ο Αρμένης και έδωσε το «Κτήνος» με λαϊκότητα και λοξή ειρωνεία. Η Χριστίνα Βαρζοπούλου, με περισσότερη του δέοντος υπερβολή έπλασε μια φιγούρα ελληνοπρεπούς ερωτευμένης σπιτονοικοκυράς. Πρέπει όμως να αναφερθώ ιδιαίτερα στους τέσσερις νέους ηθοποιούς μαθητές της υποκριτικής σχολής του Αρμένη που σχεδιάζουν αξιόλογα σκίτσα, ο Κορόβιλας, ο Μαρκάκης, ο Σιούτης και ο πολλά υποσχόμενος Ιωσήφ Ιωσηφίδης.