Επιφυλλίδα

Δίχως μέσα και ρουσφέτια
Του Κώστα Λογαρά

Παρακολουθώ στα σαββατιάτικα«ΝΕΑ»τις απαντήσεις που δίνουν συγγραφείς, πολιτικοί, δημιουργοί και καλλιτέχνες στο ερωτηματολόγιο του Προυστ. Κανείς δεν έχει ισχυριστεί ώς τώρα, και σωστά, ότι λέει πάντα την αλήθεια. Άλλος γιατί αποφεύγει να πικράνει τους ανθρώπους, άλλος γιατί θέλει να δώσει χαρά (αλλά τον φόβο ως αιτία ή την ιδιοτέλεια δεν θυμάμαι να τα διάβασα, ώς τώρα). Πάντως, όλο και κάποιος λόγος θα υπάρχει κι επιλέγουμε οι άνθρωποι, πολλές φορές, το ψέμα.

Φαίνεται πως η αλήθεια είναι εύκολο να ομολογηθεί μόνο όταν είναι αδιάφορη κι ανώδυνη. Ενώ το ψέμα, είτε αθώο είτε δόλιο, αποτελεί μάλλον δομικό συστατικό μιας κοινωνίας. Όσο διογκώνεται μάλιστα ο συντηρητισμός ή ακόμα χειρότερα ο κομφορμισμός επιβάλλοντας ομοιογενοποιημένα πρότυπα ζωής σε βάρος της ατομικότητας, τόσο περισσότερο αυξάνεται η ανάγκη να καλύπτεται κανείς πίσω από το ψέμα.

Ω, βέβαια, δεν την αντέχουμε εύκολα ούτε την αλήθεια τη δική μας ούτε την πραγματικότητα των άλλων. Κι αυτό που λέγεται πως μοναχά τον εαυτό του δεν μπορεί ο άνθρωπος να ξεγελάσει (ενώ τους άλλους όλους ναι), δεν το πιστεύω. Μια χαρά μπορούμε. Και ψευδαισθήσεις τρέφουμε και με αυταπάτες ζούμε. Γιατί θέλει κότσια να ψάξει κανείς τον εαυτό του κι ακόμα μεγαλύτερα, αλίμονο, να τον αποδεχτεί- τον αντισυμβατικό, κυρίως. Προϋποθέτει, το λιγότερο, μιαν εσωτερική ζωή και τίποτα δεν βοηθάει σήμερα προς την κατεύθυνση αυτήν. Όλα σε σπρώχνουνε προς τον αφρό και τη βιτρίνα.

Ναι, πουθενά δεν μπορούμε να είμαστε απόλυτα ειλικρινείς και απροσχημάτιστοι. Πουθενά αλλού, παρ΄ εκτός στην Τέχνη. Εδώ η αλήθεια είναι αυταπόδεικτη. Η καλλιτεχνική δημιουργία από μόνη της, η ίδια η μορφή και το περιεχόμενό της, η όλη σύνθεση αφ΄ εαυτής αποτελεί και το μοναδικό κριτήριο αξιολόγησής της: είτε σε πείθει η αλήθεια της είτε καταβαραθρώνεται από το ίδιο της το ψέμα.

Και απ΄ αυτήν την άποψη, η γλώσσα της Τέχνης αποτελεί την πιο γνήσια δημοκρατική διαδικασία, την αυθεντική της έκφραση κι εφαρμογή· γιατί εκτίθεται ανυπεράσπιστη και γυμνή, χωρίς κανένα άλλο στήριγμα, μέσον ή ρουσφέτι. Η κατάθεση της προσωπικής «ομολογίας» φτάνει αδιαμεσολάβητη στον δέκτη και δεν τον ξεγελάς. Μπορεί να το βρίσκει αδιάφορο ένα έργο, κοινότοπο ή ελαφρύ, θα το ανεχτεί. Αλλά ψεύτικο; Θα γυρίσει την πλάτη και θα φύγει.

Εκτός, φυσικά, κι αν η «καλλιτεχνική» απάτη βρίσκει ανταπόκριση σ΄ ένα εξίσου αλλοτριωμένο, πολιτιστικά, περιβάλλον. Που δεν αποκλείεται. Ίσα, ίσα. Έτσι εξηγείται άλλωστε ότι γίνονται εύκολα αποδεκτά και έχουν πέραση ένα σωρό πολιτιστικά σκουπίδια.

Ο ρόλος λοιπόν του κριτικού της Τέχνης- κι εδώ θέλω να καταλήξω- είναι ιδιαίτερα σημαντικός. Όχι μόνο για τις αυτονόητες συνέπειες (θετικές κι αρνητικές) των λόγων του, αλλά γιατί η κριτική του αποτίμηση συμβάλλει έμμεσα, πλην καθοριστικά, στην αποκατάσταση ευρύτερων κοινωνικών αξιών. Ιδιαίτερα σε περιόδους γλωσσικής σύγχυσης και φτηνής αισθηματολογίας. Όταν δηλαδή δεν είναι εύκολη η διάκριση της αλήθειας από το ψέμα στον κοινωνικό και πολιτικό βίο, όταν η πόζα και το αμπαλάζ γίνονται καθεστώς και χάνουμε τον μπούσουλα.

Τότε η διάβρωση του κριτικού λόγου, η μετάλλαξή του σε μέσο κοινωνικών φιλοφρονήσεων, προώθησης οικονομικών συμφερόντων ή εξυπηρέτησης ομάδων επιρροής και κύκλων εξουσίας, εκφυλίζει τόσο την κριτική σκέψη όσο και το ίδιο το γεγονός της Τέχνης, υποβιβάζοντάς το σε ακόμα ένα πελατειακού τύπου αλισβερίσι. Η μεροληπτική κριτική, ευνοϊκή ή δυσμενής, υποσκάπτει την πνευματική ζωή ενός τόπου με τον ίδιο τρόπο που η αναξιοκρατία κι ο νεποτισμός διαβρώνουν τις δομές της κοινωνίας.

Πάντως, σκέφτομαι, όσοι αθέμιτοι μηχανισμοί και αν εφευρεθούν για την προώθηση του καλλιτεχνικού προϊόντος, με όσα αμπαλάζ κι αν τυλιχτεί η καλλιτεχνική δημιουργία, θα φτάνει πάντοτε γυμνή και απροστάτευτη στα μάτια του αποδέκτη και μ΄ αυτόν θα αναμετριέται, αφήνοντας εκτεθειμένουςευτυχώς- προαγωγούς, παραγωγούς, κριτικούς και καλλιτέχνες.

Ο Κώστας Λογαράς είναι συγγραφέας