Αλτσχάιμερ: η πρόληψη αρχίζει στα 40

Πολλές ασθένειες όπως ο διαβήτης, η καρδιοπάθεια και η αρθρίτιδα είναι πολυπαραγοντικές, δηλαδή για την εμφάνιση και την εξέλιξή τους «συνεργάζονται» γενετικοί, περιβαλλοντικοί αλλά και σχετικοί με τον τρόπο ζωής παράγοντες. Η σημασία αυτών των παραγόντων μπορεί να ποικίλλει από άτομο σε άτομο.

Η νόσος Aλτσχάιμερ είναι μία από τις πολυπαραγοντικές ασθένειες. Ο σημαντικότερος παράγοντας κινδύνου για την ανάπτυξή της είναι η ηλικία, ενώ ρόλο φαίνεται ότι παίζουν πλήθος ασθενειών που προκαλούν βλάβες στα αιμοφόρα αγγεία και στον εγκέφαλο, το πόσο δραστήριο κρατά κανείς το μυαλό του και, σε μερικές περιπτώσεις, η κληρονομικότητα.

Αν και δεν μπορεί να ελεγχθούν όλοι οι παράγοντες κινδύνου, μπορούμε να τροποποιήσουμε μερικούς από αυτούς, ώστε να μειωθούν οι πιθανότητες εκδηλώσεως Αλτσχάιμερ αργότερα στη ζωή.

Ωστόσο, για να είναι αποδοτική η πρόληψη πρέπει να αρχίζει νωρίς, στη μέση ηλικία.

Η ηλικία είναι ο σημαντικότερος γνωστός παράγοντας κινδύνου για τη νόσο Aλτσχάιμερ. Ο κίνδυνος εμφάνισης της νόσου διπλασιάζεται κάθε 5 χρόνια πάνω από την ηλικία των 65 ετών.

Από διάφορες μελέτες έχει υπολογισθεί ότι περίπου οι μισοί άνθρωποι άνω των 85 ετών πάσχουν από Aλτσχάιμερ. Αυτά τα στοιχεία είναι σημαντικά λόγω της αύξησης του πληθυσμού ηλικίας άνω των 65 ετών, ιδιαίτερα στις αναπτυγμένες χώρες όπως είναι η Ελλάδα.

Η γενετική προδιάθεση είναι ένας άλλος γνωστός παράγοντας κινδύνου που δεν μπορούμε να ελέγξουμε, αλλά αφορά ένα πολύ μικρό ποσοστό, λιγότερο από 5% του συνολικού αριθμού των ασθενών.

Η νόσος Aλτσχάιμερ μπορεί να χωριστεί στην πρώιμης έναρξης και στην όψιμης έναρξης.

Η πρώιμης έναρξης είναι αυτή που οφείλεται σε μεταλλάξεις σε ορισμένα γονίδια, αλλά αποτελεί μια σπανιότατη μορφή της νόσου που πλήττει ανθρώπους ηλικίας 30-60 ετών. Ένα άτομο έχει 50% πιθανότητες να αναπτύξει τη νόσο εάν ένας από τους γονείς του φέρει κάποια από αυτές τις μεταλλάξεις.

Η όψιμης έναρξης νόσος Aλτσχάιμερ είναι η συνηθέστερη μορφή και αναπτύσσεται μετά την ηλικία των 65 ετών. Οι επιστήμονες ανακάλυψαν ότι συγκεκριμένες μορφές του γονιδίου μιας πρωτεΐνης που λέγεται απολιποπρωτεΐνη Ε (ΑpoE) μπορεί να επηρεάσουν θετικά ή αρνητικά τον κίνδυνο εμφάνισης της νόσου:

* Η ApoEε2, η σπανιότερη μορφή της πρωτεΐνης αυτής, μπορεί να προσφέρει κάποια προστασία

* Η ApoEε3, η συχνότερη μορφή, παίζει ουδέτερο ρόλο

* Η ApoEε4, που ανευρίσκεται σε περίπου 40% των ασθενών με νόσο Aλτσχάιμερ, φαίνεται ότι αυξάνει τον κίνδυνο. Ωστόσο, θα πρέπει εδώ να ξεκαθαριστεί ότι η ύπαρξη αυτού του γονιδίου σε έναν άνθρωπο δεν σημαίνει ότι οπωσδήποτε θα εμφανίσει νόσο Aλτσχάιμερ, αλλά ότι έχει αυξημένες πιθανότητες να την εμφανίσει. Επιπλέον, πολλοί άνθρωποι που αναπτύσσουν τη νόσο δεν είναι φορείς του συγκεκριμένου γονιδίου.

Πριν από μερικούς μήνες ανακοινώθηκαν δύο μεγάλες γενετικές έρευνες, οι οποίες αναγνωρίζουν τη συμβολή τριών νέων γονιδίων στην εμφάνιση της όψιμης έναρξης νόσου Αλτσχάιμερ.

Οι ερευνητές τώρα βρίσκονται σε εντατική αναζήτηση και άλλων γονιδίων που μπορεί να σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο νόσησης. Η ανακάλυψη τέτοιων γονιδίων είναι απαραίτητη για την κατανόηση των αιτίων της νόσου και θα βοηθήσει στη δημιουργία νέων φαρμάκων και άλλων στρατηγικών πρόληψης και θεραπείας.

Πρόσφατες έρευνες υποδηλώνουν ότι η διατήρηση ενός συνολικά υγιεινού τρόπου ζωής μπορεί να μειώνει τις πιθανότητες ανάπτυξης σοβαρών νοσημάτων, συμπεριλαμβανομένης και της νόσου Aλτσχάιμερ.

Οι επιστήμονες μελετούν έναν αριθμό παραγόντων που αφορούν τη συνολική υγεία, τον τρόπο ζωής και το περιβάλλον και οι οποίοι θα μπορούσαν να «κάνουν τη διαφορά».

Οι παράγοντες αυτοί είναι:

* χοληστερίνη και ομοκυστεΐνη. Μελέτες σε πειραματόζωα αλλά και σε ανθρώπους έχουν συσχετίσει τον κίνδυνο για εμφάνιση νόσου Aλτσχάιμερ με υψηλές τιμές χοληστερίνης στο αίμα. Αυτή η ανακάλυψη οδήγησε τους επιστήμονες να αναρωτηθούν αν τα φάρμακα που μειώνουν τα επίπεδα χοληστερίνης θα μπορούσαν να μειώσουν επίσης τον κίνδυνο για Aλτσχάιμερ και άνοια γενικότερα, μέχρι στιγμής όμως οι μελέτες δεν έχουν επιβεβαιώσει αυτήν την υπόθεση.

Άλλες έρευνες έχουν δείξει ότι υψηλά επίπεδα του αμινοξέος ομοκυστεΐνη στο αίμα συσχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας. Τα υψηλά επίπεδα ομοκυστεΐνης είναι γνωστό ότι αυξάνουν τον κίνδυνο καρδιακής νόσου και μελέτες σε ποντίκια έχουν δείξει ότι υψηλά επίπεδα αυτού του αμινοξέος προκαλούν θάνατο των κυττάρων του εγκεφάλου. Η συσχέτιση μεταξύ ομοκυστεΐνης και κινδύνου για Aλτσχάιμερ είναι σημαντική, διότι τα επίπεδα του αμινοξέος αυτού στο αίμα μπορούν να μειωθούν με την αύξηση της κατανάλωσης ορισμένων βιταμινών (φυλλικό οξύ, Β6 και Β12).

* Υπέρταση. Είναι γνωστό ότι ακόμη και σε σχετικά υγιή ηλικιωμένα άτομα η υψηλή αρτηριακή πίεση και άλλοι αγγειακοί παράγοντες κινδύνου, όπως ο διαβήτης και η καρδιαγγειακή νόσος, μπορεί να βλάψουν τα αγγεία του εγκεφάλου και να μειώσουν την παροχή οξυγόνου σε αυτόν, με αποτέλεσμα έκπτωση μνήμης και άλλων νοητικών λειτουργιών.

* Διαβήτης και αντίσταση στην ινσουλίνη. Μεγάλες μελέτες δείχνουν ότι ο σακχαρώδης διαβήτης σχετίζεται με διάφορους τύπους άνοιας, συμπεριλαμβανομένης της νόσου Aλτσχάιμερ και της αγγειακής άνοιας (μια μορφή άνοιας που σχετίζεται με εγκεφαλικά επεισόδια, μεγάλα ή μικρά).

Η νόσος Aλτσχάιμερ και ο τύπου 2 διαβήτης μοιράζονται ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά, όπως η αύξηση της συχνότητάς τους με την ηλικία, η γενετική προδιάθεση και η εναπόθεση δύο διαφορετικών βλαπτικών πρωτεϊνών (στον εγκέφαλο στην περίπτωση της Aλτσχάιμερ και στο πάγκρεας στην περίπτωση του διαβήτη).

Η μη φυσιολογική ρύθμιση του σακχάρου (γλυκόζης) που αποτελεί στοιχείο-κλειδί για τον διαβήτη, μπορεί επίσης να εμπλέκεται στην παθογένεια της νόσου Aλτσχάιμερ.

Οι επιστήμονες μαθαίνουν συνεχώς περισσότερα για την πιθανή σχέση μεταξύ νόσου Aλτσχάιμερ και διαβήτη. Τα διαβητικά άτομα εμφανίζουν 65% αύξηση του κινδύνου εμφάνισης της νόσου σε σχέση με τα μη διαβητικά άτομα. Μένει να ερευνηθεί εάν τα φάρμακα που δίνονται για τη θεραπεία του διαβήτη είναι αποτελεσματικά και στη νόσο Aλτσχάιμερ.

* Νοητική ενδυνάμωση. Μεγάλες μελέτες έχουν δείξει ότι η διατήρηση του εγκεφάλου σε εγρήγορση σχετίζεται με μειωμένο κίνδυνο εμφάνισης της νόσου Αλτσχάιμερ.

Σε μια μελέτη, οι ερευνητές ζητούσαν περιοδικά σε περισσότερους από 700 εθελοντές να καταγράψουν τον χρόνο που αφιέρωναν σε δραστηριότητες που περιελάμβαναν: ακρόαση ραδιοφώνου, ανάγνωση εφημερίδας, σταυρόλεξα και επίσκεψη σε μουσεία.

Παρακολουθώντας τους συμμετέχοντες για 4 χρόνια, οι ερευνητές βρήκαν ότι ο κίνδυνος εμφάνισης της νόσου Aλτσχάιμερ ήταν κατά μέσο όρο 47% χαμηλότερος στα άτομα που ασχολούνταν συχνά με τέτοιου είδους δραστηριότητες σε σχέση με τα άτομα που ασχολούνταν λιγότερο συχνά.

Πολλές άλλες μελέτες επίσης έχουν επιβεβαιώσει αυτά τα αποτελέσματα. Επιπρόσθετα, ένας αυξανόμενος όγκος μελετών υποστηρίζει ότι όσο υψηλότερο είναι το προηγούμενο μορφωτικό επίπεδο του ασθενούς τόσο καλύτερα διατηρείται η μνήμη και η ικανότητα για μάθηση.

Σε μια άλλη μελέτη υποστηρίζεται η αξία της διά βίου μάθησης και των δραστηριοτήτων που διεγείρουν τις νοητικές ικανότητες. Σε αυτή τη μελέτη όπου συμμετείχαν υγιείς ηλικιωμένοι καθώς και άτομα με πιθανή νόσο Aλτσχάιμερ, οι επιστήμονες βρήκαν ότι κατά τη διάρκεια της πρώιμης και μέσης ενήλικης ζωής τους οι υγιείς ηλικιωμένοι ασχολούνταν με περισσότερες νοητικές δραστηριότητες και για περισσότερο χρόνο σε σχέση με αυτούς που τελικά ανέπτυξαν νόσο Aλτσχάιμερ.

Πολλές έρευνες υποστηρίζουν ακόμη ότι η άσκηση της μνήμης και των άλλων νοητικών λειτουργιών βελτιώνει πραγματικά τις γνωστικές ικανότητες των υγιών ηλικιωμένων αλλά και των πασχόντων από ήπια νόσο Aλτσχάιμερ. Σε μια μελέτη υγιών ατόμων ηλικίας άνω των 65 ετών, 10 συνεδρίες άσκησης της μνήμης, του λόγου και της συνδυαστικής ικανότητας είχαν ως αποτέλεσμα τη βελτίωση των λειτουργιών αυτών _ και το πιο σημαντικό, αυτή η βελτίωση διήρκεσε για 2 έτη μετά την ολοκλήρωση της άσκησης.

Οι ασκήσεις νοητικής ενδυνάμωσης βοηθούν ακόμα και ασθενείς που βρίσκονται στο ήπιο ή μέτριο στάδιο της άνοιας.

* Φυσική δραστηριότητα. Υπάρχουν σοβαρά στοιχεία που υποστηρίζουν ότι η σωματική άσκηση μάς προστατεύει από την άνοια.

Σε δύο πρόσφατες μελέτες σε ηλικιωμένους υποστηρίζεται η αξία της άσκησης. Στην πρώτη μελέτη χρησιμοποιήθηκαν μαγνητικές τομογραφίες εγκεφάλου για να μετρηθεί η νοητική δραστηριότητα υγιών ενηλίκων 58-78 ετών, πριν και μετά από ένα εξάμηνο πρόγραμμα έντονης πεζοπορίας.

Οι ερευνητές βρήκαν ότι εκτός από τη βελτίωση της καρδιαγγειακής κατάστασης των συμμετεχόντων βελτιώθηκε και η λειτουργία ορισμένων περιοχών του εγκεφάλου. Σε σχέση με μια ομάδα που έκανε καθιστική ζωή, οι συμμετέχοντες, μετά το εξάμηνο της πεζοπορίας, ήταν σε θέση να συγκεντρώνονται καλύτερα και να θυμούνται περισσότερες πληροφορίες.

Σε μια δεύτερη μελέτη, οι ερευνητές εξέτασαν τη συσχέτιση της φυσικής δραστηριότητας και της νοητικής λειτουργίας σε 6.000 υγιείς γυναίκες ηλικίας άνω των 65 ετών για μία περίοδο 8 ετών και βρήκαν ότι οι γυναίκες που ασκούνταν είχαν λιγότερες πιθανότητες να πάθουν άνοια από εκείνες οι οποίες δεν γυμνάζονταν.

Οι επιστήμονες κάνουν υποθέσεις για να εξηγήσουν γιατί η φυσική δραστηριότητα βοηθά και το μυαλό μας, εκτός από το σώμα μας. Μία από τις υποθέσεις είναι ότι μπορεί να βελτιώνει τη ροή του αίματος προς τον εγκέφαλο, με αποτέλεσμα αυτός να ανταποκρίνεται καλύτερα στις κάθε είδους δοκιμασίες και μία άλλη ότι ενεργοποιούνται κυτταρικοί μηχανισμοί που βελτιώνουν την εγκεφαλική λειτουργία.

Υπάρχουν στοιχεία από μελέτες σε πειραματόζωα, σε ανθρώπους που νοσηλεύονται στο σπίτι τους και σε κοινωνικοποιημένους ηλικιωμένους, που δείχνουν συσχέτιση μεταξύ της κοινωνικής δραστηριότητας και της νοητικής επίδοσης.

Οι μελέτες δείχνουν ότι οι ηλικιωμένοι με πλούσια κοινωνική ζωή και συμμετοχή σε κοινωνικές δραστηριότητες τείνουν να εμφανίζουν λιγότερα γνωστικά ελλείμματα και μειωμένο κίνδυνο για άνοια.

Περισσότερη έρευνα θα απαιτηθεί προκειμένου να κατανοήσουμε γιατί οι κοινωνικοί δεσμοί παίζουν προστατευτικό ρόλο. Οφείλεται άραγε απλώς στο ότι ένας τρόπος ζωής με έντονη κοινωνική αλληλεπίδραση προσφέρει γνωστικά ερεθίσματα; Ή μήπως αυτός ο τρόπος ζωής συμβάλλει με κάποιον άλλον τρόπο στις «γνωστικές εφεδρείες» του εγκεφάλου;

Τι μπορούμε να κάνουμε

Οι γνώσεις μας πάνω στις αιτίες της νόσου Aλτσχάιμερ αυξάνονται αλματωδώς. Μέχρι στιγμής καμία θεραπεία δεν έχει αποδείξει ότι προλαμβάνει την εμφάνισή της, μπορούμε όμως να πάρουμε μέτρα προκειμένου να ελέγξουμε τους πιθανούς παράγοντες κινδύνου.

Τα μέτρα αυτά συμπεριλαμβάνουν:

* Μείωση των επιπέδων χοληστερόλης και ομοκυστεΐνης

* Έλεγχο του διαβήτη

* Τακτική σωματική άσκηση

* Κοινωνικοποίηση

* Υγιεινή διατροφή

* Δραστηριότητες που διεγείρουν τις νοητικές λειτουργίες

Όλες οι παραπάνω στρατηγικές είναι καλό να ακολουθούνται, καθώς συμβάλλουν στη διατήρηση και βελτίωση της καλής υγείας γενικότερα. Ωστόσο είναι καλό να θυμάται κανείς ότι η τήρηση αυτών των κανόνων δεν προφυλάσσει οπωσδήποτε όλα τα άτομα από τη νόσο Aλτσχάιμερ. Ακόμη και αν αποδεικνυόταν ότι αυτές οι στρατηγικές είναι όλες αποτελεσματικές, υπάρχει πάντα η κληρονομικότητα, έστω και σε μικρό ποσοστό, και άλλοι προδιαθεσικοί παράγοντες που δεν έχουν επαρκώς μέχρι σήμερα μελετηθεί.

Μια άλλη σημαντική πράξη που μπορεί να κάνει κάποιος ενδιαφερόμενος είναι να συμμετέχει στις έρευνες που γίνονται για την άνοια. Οι άνθρωποι που συμμετέχουν σε τέτοιες έρευνες αναφέρουν ως σημαντικό όφελος την τακτική επαφή με ειδικούς γιατρούς, που έχουν μεγάλη εμπειρία και γνώσεις. Επίσης αισθάνονται ότι συμβάλλουν στην πρόοδο της επιστήμης που θα βοηθήσει στο μέλλον ανθρώπους που πάσχουν από τη νόσο Aλτσχάιμερ.

Μια τελευταία λέξη: προσοχή

Επειδή η νόσος Aλτσχάιμερ είναι μια ασθένεια με μεγάλο ειδικό βάρος που προκαλεί σημαντική επιβάρυνση στην οικογένεια, οι ασθενείς και όσοι τους φροντίζουν μπορεί να δελεάζονται από μη δοκιμασμένες, μη αποδεδειγμένες και μη επιστημονικές θεραπείες, φάρμακα ή στρατηγικές.

Πριν δοκιμάσουν οτιδήποτε υπόσχεται πρόληψη της νόσου Aλτσχάιμερ (είτε είναι χάπια και συμπληρώματα διατροφής, είτε μηχανήματα ή εγχειρήσεις), οι άνθρωποι πρέπει να είναι πολύ προσεκτικοί και να επικοινωνήσουν με τον γιατρό τους. Αυτές οι θεραπείες μπορεί να είναι απλώς ανόητες ή σπατάλη χρημάτων ή ακόμη περισσότερο επικίνδυνες ή τέλος να αλληλεπιδρούν με άλλα φάρμακα που τυχόν παίρνει κανείς.

Έρευνες με πολλούς στόχους

* Μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα. Η φλεγμονή των ιστών στον εγκέφαλο είναι ένα σύνηθες χαρακτηριστικό της νόσου Aλτσχάιμερ, αλλά δεν είναι σαφές αν αποτελεί αιτία ή επακόλουθο της νόσου. Ορισμένες πληθυσμιακές μελέτες δείχνουν συσχέτιση μεταξύ μειωμένου κινδύνου για νόσο Aλτσχάιμερ και χρήση μη στεροειδών αντιφλεγμονωδών, όπως η ιβουπροφαίνη, η ναπροξένη, η ινδομεθακίνη και οι νεώτεροι αναστολείς κυκλοοξυγενάσης. Οι επιστήμονες προσπαθούν να τροποποιήσουν τις φλεγμονώδεις διεργασίες στον εγκέφαλο που σχετίζονται με τη νόσο Aλτσχάιμερ και εξακολουθούν να ψάχνουν αν συγκεκριμένα αντιφλεγμονώδη φάρμακα μπορεί να επηρεάσουν την ανάπτυξη ή την εξέλιξη της νόσου.

* Αντιοξειδωτικές ουσίες. Η φλεγμονή των ιστών του εγκεφάλου, όπως και το οξειδωτικό στρες, αποτελούν πιθανά αίτια της νόσου Aλτσχάιμερ. Αυτή τη στιγμή γίνονται μεγάλες μελέτες για να διευκρινισθεί εάν οι αντιοξειδωτικές ουσίες που προσλαμβάνονται από τα τρόφιμα και οι βιταμίνες C και E μπορούν να βοηθήσουν στην πρόληψη της άνοιας. Μια υγιεινή και ισορροπημένη διατροφή, όπως είναι η μεσογειακή δίαιτα, μπορεί να συμβάλλει και στην πρόληψη της νόσου Aλτσχάιμερ.

* Gingo biloba. Αυτό το φυσικό προϊόν έχει προταθεί ως πιθανή θεραπεία ή προφυλακτική αγωγή για τη νόσο Aλτσχάιμερ. Στις ΗΠΑ διεξάγεται μεγάλη κλινική μελέτη για να διερευνηθεί εάν το gingo biloba συμβάλλει στην πρόληψη ή στην επιβράδυνση της άνοιας σε ηλικιωμένα άτομα.

* Εμβόλια. Μπορεί στο μέλλον ένα εμβόλιο να προστατεύει από τη νόσο Aλτσχάιμερ; Η χορήγηση εμβολίων σε ποντίκια ήταν τόσο αποτελεσματική στη μείωση εναποθέσεων β-αμυλοειδούς (είναι μια πρωτεΐνη που αποτελεί κύριο συστατικό των πλακών που αναπτύσσονται στον εγκέφαλο πασχόντων από νόσο Aλτσχάιμερ) και στη βελτίωση των επιδόσεων σε δοκιμασίες μνήμης, ώστε οι επιστήμονες διεξήγαγαν κλινικές μελέτες σε ασθενείς με Aλτσχάιμερ. Αυτές οι μελέτες διεκόπησαν λόγω παρενεργειών που εμφάνισαν μερικοί από τους συμμετέχοντες. Παρ΄ όλα αυτά, συνεχίζονται τόσο σε ζώα όσο και σε ανθρώπους έρευνες πάνω στα εμβόλια και τα πρώτα αποτελέσματα είναι ενθαρρυντικά.

Η Κύνθια Κονδύλη είναι νευρολόγος στο Ιατρείο Μνήμης του Νοσοκομείου «Υγεία»