ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Το «Αρχιπέλαγος» και η αντίφαση

Απορία: πώς και γιατί αποφασίζει μια κυβέρνηση που προσπαθεί τα τελευταία χρόνια να θέσει υπό τον έλεγχό της τον τρόπο διδασκαλίας της Ιστορίας και ξεφορτώνεται όσα βιβλία παρεκκλίνουν της επίσημης γραμμής, να επαναφέρει στα σχολεία το «Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ»;

Η είδηση ξάφνιασε πολλούς. Το Κρεμλίνο αποφάσισε τη συμπερίληψη αποσπασμάτων του «Αρχιπελάγους Γκουλάγκ», του έργου που εισήγαγε τη Δύση στη φρίκη των σοβιετικών στρατοπέδων καταναγκαστικής εργασίας, στα υποχρεωτικά αναγνώσματα των Ρώσων μαθητών της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης.

Το τρίτομο έργο του Σολζενίτσιν, μια απέραντη τοιχογραφία του συστήματος των φυλακών και των στρατοπέδων στην πρώην Σοβιετική Ένωση από το 1918 έως το 1956, και κυρίως κατά τη σταλινική περίοδο, γράφτηκε κάτω από αντίξοες συνθήκες μεταξύ 1958 και 1968 και διοχετεύτηκε λαθραία στη Δύση, όπου κυκλοφόρησε με μεγάλη επιτυχία το 1973. Αυτοσχέδιες εκδόσεις του, βέβαια, περνούσαν στην ΕΣΣΔ από χέρι σε χέρι, επισήμως εντούτοις δεν κυκλοφόρησε παρά 16 χρόνια αργότερα, την εποχή της περεστρόικα του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Είναι ένα έργο που σφράγισε τον 20ό αιώνα, ένα έργο που ο ίδιος ο Σολζενίτσιν αποκαλούσε το «κύριο» έργο του, και το οποίο ήταν λίγο-πολύ υπεύθυνο για την 20χρονη (αυτο)εξορία του Νομπελίστα συγγραφέα στη Δύση· μια αναλυτική περιγραφή της συστηματικής φυλάκισης και της δολοφονίας εκατοντάδων χιλιάδων Ρώσων στο «αρχιπέλαγος» των στρατοπέδων καταναγκαστικής εργασίας που σχεδίασε ο Λένιν, επέκτεινε ο Στάλιν και τα οποία υπολογίζεται πως στοίχισαν τη ζωή 15-30 εκατομμυρίων ανθρώπων.

Μόνο που ο Στάλιν, ο οποίος πέθανε το 1953, ψηφίστηκε πρόσφατα από τους Ρώσους ως η τρίτη σπουδαιότερη ιστορική προσωπικότητα· προ πενταετίας, οι αρχές απαγόρευσαν ένα βιβλίο Ιστορίας το οποίο ασκούσε κριτική στις πολιτικές του και το αντικατέστησαν με ένα πιο κατάλληλο… Μόλις πρόσφατα, μια εγκωμιαστική για τον Στάλιν πλακέτα τοποθετήθηκε σε έναν σταθμό του Μετρό της Μόσχας. Και, επ΄ ευκαιρία της συμπλήρωσης 70 ετών από την κήρυξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, Πούτιν και Μεντβέντεφ φρόντισαν να προβάλουν αποκλειστικά την εικόνα του Στάλιν ως σωτήρα της Ευρώπης. Πώς συνάδει λοιπόν αυτή η εκστρατεία «λάμπρυνσης» του σοβιετικού παρελθόντος με τη συμπερίληψη του «Αρχιπελάγους Γκουλάγκ» στο σχολικό πρόγραμμα διδασκαλίας; Κάποιοι μιλούν για προσπάθεια του Κρεμλίνου να συμφιλιώσει την ιστορική υπερηφάνεια με τις ελευθερίες που οι Ρώσοι παίρνουν ως δεδομένες σχεδόν 20 χρόνια μετά την εγκατάλειψη του κομμουνισμού. Άλλοι, όπως ο ακτιβιστής υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων Λεβ Πονομαριόφ, πιστεύουν πως το Κρεμλίνο ανησυχεί ότι η δημοτικότητα του Κομμουνιστικού Κόμματος αυξάνεται σε μια περίοδο οικονομικής κρίσης: «Η εισαγωγή των βιβλίων είναι ένας μάλλον καλός τρόπος να μειωθεί η δημοτικότητα των Κομμουνιστών μεταξύ των νέων». Όποιο και αν είναι το κίνητρο, πάντως, το βέβαιο για τον Πονομαριόφ είναι πως «η νεώτερη γενιά πρέπει να γνωρίζει για τα εγκλήματα του μπολσεβικισμού και του σταλινισμού στη Ρωσία».