Τι βλέπει ο πίθηκος Σουθ

Τον «Γάμο άνευ νύφης» (του Ραγκαβή) σκηνοθέτησε αυτό το καλοκαίρι ο Σπύρος Ευαγγελάτος
Ούτε βαλτός να ήταν ο Σπύρος Ευαγγελάτος ανεβάζοντας φέτος το καλοκαίρι (και εμπλουτίζοντας με μια ακόμη ψηφίδα το βάθος της δραματουργικής μας παράδοσης, η οποία πλέον εγείρει επιχειρήματα εννέα αιώνων!)το έργο του Ραγκαβή «Γάμος άνευ νύφης» Λες και προτείνοντας στον Πολιτισμικό Οργανισμό του Δήμου Αθηναίων τη σάτιρα του χαλκέντερου εκείνου αρχαιολόγου- ιστορικού, διπλωμάτη, πολιτικού, μεταφραστή, δοκιμιογράφου, ποιητή και πεζογράφου και θεατρικού συγγραφέα, υποπτευόταν τη συζήτηση που προκάλεσαν στον Τύπο κάποιες παραστάσεις που τροφοδότησαν την παλιά μας διαίρεση σε ιθαγενείς και μαϊμούδες, ευρωλιγούρηδες.

Έγραφα πρόσφατα πως λόγω της ιστορικής συγκυρίας και της μακραίωνης δουλείας του Γένους η Ελλάδα υποχρεώθηκε να δανειστεί θεσμούς, μορφές και ήθη από την Ευρώπη. Το στοίχημα ήταν κατά πόσο θα λειτουργούσε ένα πανάρχαιο κριτήριο επιλογής που επέτρεψε αιώνες από την αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα έως την τουρκοκρατία να απορρίπτει, να αφομοιώνει και να οικειοποιείται εντάσσοντας τα ξένα μορφώματα στο μέτρο και στα όρια με τους όρους της παράδοσής της.

Έτσι, όπως σωστά μελετητές κύρους, κυρίως της Αριστεράς, τεκμηρίωσαν, ο νεοελληνικός πολιτισμός είναι μεταπρατικός (ιδέ μελέτες του Μοσκώφ, του Τσουκαλά, του Κονδύλη, του Παπαγεώργη) και, όπως και η μικρότητά μου υποστήριξε, μιγαδικός. Και προτιμώ τον όρο μιγαδικός γιατί οι μιγάδες αριθμοί έχουν ένα φανταστικό κι ένα πραγματικό στοιχείο. Και γνωρίζουμε πόσο μας έχει ταλανίσει το φαντασιακό μέρος της παράδοσής μας.

Τα σημαντικότερα επιτεύγματα του νεοελληνικού πολιτισμού είναι δάνεια αφομοιωμένα, από τον Ερωτόκριτο έως το κλαρίνο (οι Έλληνες το πρωτοαντίκρυσαν και το άκουσαν στις μπάντες των Βαυαρών, το ίδιο το βιολί- τι σχέση έχουν αυτά με το ηπειρώτικο κλαρίνο και το λαϊκό βιολί;). Ένα μεγάλο όμως σύστημα δανείων καταπόθηκε αμάσητο, αναφομοίωτο και βέβαια μεταφυτεύτηκε από τους λογίους και τους μεγαλοαστούς που μιμήθηκαν τα ήθη και τις μόδες, τους συρμούς της Ευρώπης μαϊμουδίζοντας, έως τις μέρες μας, έως προχθές. Οι συγγραφείς του 19ου αιώνα που πρώτοι ήρθαν αντιμέτωποι με το φαινόμενο από τον λαϊκό Μακρυγιάννη έως τον Χουρμούζη και από τον Άγγελο Βλάχο έως τον Ραγκαβή, από τον Πιτσιπίο στον Καλλιγά και τον Βικέλα και από τον Λασκαράτο έως τον Ροΐδη στον μαϊμουδισμό εστίασαν τα βέλη τους, την ειρωνεία τους, τη σάτιρά τους. Το ενδιαφέρον είναι πως οι συγγραφείς αυτοί ήταν δανειοδίαιτοι αφού δανείζονταν, αλλά δημιουργικά αφομοίωναν κρατώ- ντας την ουσία, τις μορφές και τα λογοτεχνικά είδη που είχε καλλιεργήσει η Ευρώπη.

Από την εποχή που ο Οικονόμου εξ Οικονόμων διασκεύασε στα καθ΄ ημάς τον «Φιλάργυρο» του Μολιέρου έως τις ανάλογες διασκευές του Ραγκαβή, του Σκυλίτζη κ.τ.λ. αλλά και τις επιρροές του μεγάλου κωμωδιογράφου στον Χουρμούζη, τον Βυζάντιο, τον Αϊβαζίδη, τον Βλάχο, τον Ραγκαβή, τον Καρύδη έως τον Λάσκαρη, τον Καπετανάκη οι Έλληνες χάρηκαν μια αυθεντικά ελληνική σάτιρα με τον γερό σχεδιασμό της μολιερικής παράδοσης, η οποία, για να εξηγούμαστε, δανείστηκε και αφομοίωσε πλοκές, μοτίβα, χαρακτήρες, ακόμη και ονόματα προσώπων από τη μεγαλειώδη αλυσίδα ΜένανδροςΠλαύτος- Λόγια αναγεννη- σιακή κωμωδία, Κομέντια ντελ΄ άρτε. Οι μαϊμούδες των κωμωδιών του Μολιέρου (στον «Μισάνθρωπο», στις «Ψευτοσπουδαίες») βρίσκουν το ελληνικόν ανάλογο με αυθεντικά σούργελα της ελληνικής μεγαλοαστικής και πνευματικής ενδοχώρας. Και ως γνωστόν τα γελοιωδέστερα υποκείμενα είναι οι «πνευματικές» Σουσούδες που ανέχονται στον τόπο τους μόνο τα εφάμιλλα των ευρωπαϊκών πάσης φύσεως προϊόντων. Ο «Γάμος άνευ νύφης» είναι μιας μολιερικής εμπνεύσεως φάρσα όπου ένας επαρχιώτης, αρχοντοχωριάτης γίνεται ρεζίλι επειδή μεγαλοπιάνεται και παγιδευμένος δίνει την ευκαιρία στον Ραγκαβή να καταγράψει με οίστρο και ευφορία όλα τα μαϊμουδίσματα που κωδικοποίησαν ο Πιτσιπίος στον «Πίθηκο Σουθ» και ο Λασκαράτος στην «Ιστορία μιας ουραγκοτάγκου» (50 χρόνια πριν από την περίφημη αναφορά της Μαϊμούς στην Ακαδημία του Κάφκα). Ήταν τόσο καταλυτική η σάτιρα του Ραγκαβή ώστε πενήντα χρόνια αργότερα (1894) ο κεντρικός της ήρωας, ο Αγροικογιάννης, γίνεται από τον Μίκιο Λάμπρο ο κομπέρ (ως επισκέπτης στην Αθήνα από την επαρχία) της πρώτης επιθεώρησης, «Λίγο απ΄ όλα».

Είδα την παράσταση στο «Αττικό άλσος» μαζί με περίπου χίλιους Αθηναίους, ενταγμένη στο πλούσιο και άκρως ενδιαφέρον, άρτια φέτος οργανωμένο φεστιβάλ του Δήμου που διευθύνει ο Δευκαλίων Κόμης. Ο κόσμος γέλασε ακόμη και με τα γλωσσικά αστεία ενός κειμένου που σήμερα ηχεί ως λόγιο (ενώ ήταν ο θεατρικός κώδικας της εποχής1840 περίπου). Και η επιτυχία βέβαια οφείλεται στην παράδοση του «Αμφι-Θεάτρου» και στον Ευαγγελάτο που εκπαίδευσε πλειάδα ηθοποιών σ΄ ένα άγνωστο στη θεατρική εκπαίδευση ιδίωμα, παράλληλα με το επτανησιακό, το κρητικό, το χιώτικο και το πολίτικο («Ιφιγένεια», «Φορτουνάτος», «Δαβίδ», «Φιάκας»). Ο Πάτσας ξέρει με λιτά μέσα να στήνει περιβάλλοντα και να χαρακτηρίζει την εποχή. Και κοστούμια με κωμικές ενδείξεις υπερβολής, γκροτέσκα. Ο πολύ ταλαντούχος συνθέτης Γιάννης Αναστασόπουλος πάνω στους μπρεχτικούς παρέμβλητους στο ύφος του Ραγκαβή στίχους του σκηνοθέτη, έγραψε λειτουργικά τραγούδια. Η επί σκηνής παρουσία των μουσικών (Αναστασόπουλος-πιάνο, Στρατουδάκηςβιολί, Μαριάνθη Κυρίου-τραγούδι) έδωσε έντονη την πρόθεση θεατρικότητας στο εγχείρημα.

Ποτέ ο Ευαγγελάτος δεν ζήλεψε τον νατουραλισμό και τον ρεαλισμό της φωτογραφίας, έτσι απέφυγε πάντα και το φολκλόρ και την ηθογραφική γραφικότητα, κι όταν ανέβασε Στρίντμπεργκ, Ίψεν, Ο΄ Νιλ και Τσέχωφ, Καμπανέλλη.

ΙΝFΟ

Η παράσταση «Γάμος άνευ νύφης» θα παιχτεί την Τετάρτη 16 Σεπτεμβρίου στο Κατράκειο

Λαϊκός φαντεζίστας

Επιστρέφει ύστερα από πρόσκαιρη περιπλάνηση στο ΑμφιΘέατρο ο Μιχάλης Μητρούσης, ένας ηθοποιός λαϊκός φαντεζίστας, με έντονη προσωπική σκηνική γραφή, γκελ στην ατάκα και μέτρο στη χάραξη. Έξοχος Αγροικογιάννης.

Ο Νικόλας Παπαγιάννης είναι μια ανερχόμενη θεατρική παρουσία με έξοχη τεχνική και σπουδαίους ρυθμούς και κυρίως σκηνικό χιούμορ, πράγμα σπάνιο (Υπουλίδης).

Ο Σωτήρης Τσακομίδης (Καλαρρύτης) είναι καρατερίστας ευφραδής και ευέλικτος και ο Λευτέρης Πολυχρόνης (Πηδηκτούλης) άνετος και μετρημένος ζεν κομίκ.

Μια παράσταση ενός έργου 170 ετών που λειτούργησε στο σύγχρονο κοινό χωρίς να αντικαταστήσει τις φουστανέλες και τις ρεντιγκότες με μάσκες και τερτίπια του θεάτρου Νο. Εγώ δεν θα πειστώ για το αντίθετο αν δεν δω Όσκαρ Ουάιλντ με χιώτικη βράκα, τον Φάουστ με τσαρούχια και τη Νίνα του «Γλάρου» με σεγκούνι. Και τι δεν θα έδινα να τους αποθεώνουν οι μαϊμούδες μας.

Να τα δω και να αναφωνήσω αντιστρέφοντας τον γνωστό στίχο του Γκέρλα στο κωμειδύλλιο: «Αυτά δεν είναι πρέποντας, μόν΄ είναι φυσικόντας»!!