«Ζάχαρο» σε μικρή ηλικία

Περίπου 30.000 άτομα στην Ελλάδα πάσχουν από σακχαρώδη διαβήτη τύπου 1 – ένα αυτοάνοσο νόσημα που προκαλεί έλλειψη της ορμόνης ινσουλίνη, η οποία είναι απαραίτητη για τη ρύθμιση των επιπέδων σακχάρου στο αίμα.

Ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 1 εκδηλώνεται συνήθως στην παιδική ηλικία και σε νέα άτομα. Η ινσουλίνη παράγεται στα β-κύτταρα του παγκρέατος, τα οποία καταστρέφονται σταδιακά από το ανοσοποιητικό σύστημα, επειδή τα εκλαμβάνει ως ξένα, για λόγους που δεν είναι απόλυτα κατανοητοί.

Το πάγκρεας είναι ένα όργανο του σώματος που βρίσκεται ψηλά στην κοιλιά και παράγει ουσίες που έχουν σχέση με την πέψη των τροφών αλλά και σημαντικές ορμόνες, όπως είναι η ινσουλίνη.

Η καταστροφή των κυττάρων που παράγουν ινσουλίνη είναι σταδιακή – πιστεύεται μάλιστα ότι αρχίζει πολλά χρόνια πριν από την εμφάνιση της νόσου. Σε περιπτώσεις που ο διαβήτης εμφανίζεται στην πρώτη παιδική ηλικία, υποστηρίζεται ότι η όλη διεργασία έχει ξεκινήσει ακόμα και από την εμβρυϊκή ζωή.

Επειδή καταστρέφονται τα ινσουλινοπαραγωγά κύτταρα, το άτομο έχει έλλειψη ινσουλίνης η οποία θα πρέπει να του δοθεί με τη μορφή ενέσεων γιατί η ινσουλίνη καταστρέφεται από τα οξέα του στομάχου και δεν είναι αποτελεσματική όταν δίνεται από το στόμα.

Η ινσουλίνη είναι η ορμόνη με τη βοήθεια της οποίας περνάει το σάκχαρο από το αίμα στα κύτταρα του οργανισμού μας και έτσι μειώνονται τα επίπεδά του στο αίμα.

Όταν ο οργανισμός δεν παράγει ινσουλίνη, τα μόρια του σακχάρου αθροίζονται στο αίμα και αυξάνονται τα επίπεδά του. Όταν, όμως, το σάκχαρο ανέβει πάνω από ένα όριο, αποβάλλεται στα ούρα, με αποτέλεσμα να κάνει τα ούρα πιο γλυκά αλλά και πιο πυκνά.

Αυτό έχει ως επακόλουθο να ουρεί το άτομο περισσότερο (πολυουρία) και να χάνει νερό στα ούρα. Ο οργανισμός αντιλαμβάνεται την απώλεια νερού στα ούρα και προσπαθεί να την καλύψει, ενεργοποιώντας το αίσθημα της δίψας (πολυδιψία).

Παρά την ποσότητα του νερού, όμως, που πίνει το άτομο, εξακολουθεί να αποβάλλει πολύ νερό στα ούρα, με αποτέλεσμα να μην ενυδατώνονται επαρκώς τα κύτταρα του σώματος και κάποια στιγμή να αναπτυχθεί αφυδάτωση.

Η πολυουρία και η πολυδιψία αποτελούν δύο από τα χαρακτηριστικά συμπτώματα του διαβήτη. Υπάρχει ένα ακόμα, η πολυφαγία, η οποία προκαλείται από το ότι δίχως ινσουλίνη, το σάκχαρο δεν μπορεί να μπει στα κύτταρα και αυτά «λιμοκτονούν», δεδομένου ότι το σάκχαρο αποτελεί βασικό «καύσιμο» για τον οργανισμό.

Στην απεγνωσμένη του προσπάθεια να βρει καύσιμα, ο οργανισμός παράγει κάποιες άλλες ουσίες που λέγονται κετόνες και αποτελούν εναλλακτική πηγή ενέργειας για το κύτταρο.

Οι κετόνες, όμως, είναι στην πλειονότητά τους οξέα, με αποτέλεσμα να εμφανίζεται τελικά οξέωση, η οποία είναι επικίνδυνη κατάσταση για τον οργανισμό. Εάν επομένως ένα άτομο με διαβήτη τύπου 1 αφεθεί χωρίς ινσουλίνη, κινδυνεύει να πέσει σε κώμα από διαβητική κετοξέωση. Η διαβητική κετοξέωση είναι η τριάδα της υπεργλυκαιμίας (έτσι λέγεται το υπερβολικό σάκχαρο στο αίμα), της αφυδάτωσης και της οξέωσης.

Η κλασική τριάδα των συμπτωμάτων στο διαβητικό άτομο είναι τα «τρία Πι» που προαναφέρθηκαν, δηλαδή η πολυουρία, η πολυδιψία και η πολυφαγία. Ο ασθενής εμφανίζει επίσης εύκολη κόπωση και απώλεια βάρους.

Όταν υπάρχει κετοξέωση και η κατάσταση είναι πολύ σοβαρή, το άτομο έχει ταχύπνοια (αναπνέει γρήγορα) ή πόνους στην κοιλιά, τάση για έμετο ή εμέτους και έντονα σημεία αφυδάτωσης (η γλώσσα είναι στεγνή και τα μάτια «βαθουλωμένα»). Εάν αφεθεί χωρίς βοήθεια θα πέσει σε κώμα.

Από την άλλη πλευρά, τα ανεξέλεγκτα υψηλά επίπεδα σακχάρου φθείρουν τα μικρά αγγεία του σώματος (μικροαγγειοπάθεια) με αποτέλεσμα να υπάρχει κίνδυνος να εμφανισθούν επιπλοκές από τα νεφρά (διαβητική νεφροπάθεια), τα μάτια (διαβητική αμφιβληστροειδοπάθεια) και τα νεύρα (διαβητική νευροπάθεια).

Προκαλούν επίσης βλάβες στα μεγάλα αιμοφόρα αγγεία (μακροαγγειοπάθεια), με επακόλουθο αύξηση του κινδύνου καρδιοπάθειας, εγκεφαλικών επεισοδίων και περιφερικής αγγειοπάθειας αργότερα στη ζωή.

Βέβαια, δεν παρουσιάζουν όλα τα άτομα με διαβήτη επιπλοκές, αλλά η εμφάνισή τους έχει σχέση με τη ρύθμιση του σακχάρου. Ο στόχος είναι να βρίσκονται εφ’ όρου ζωής όσο το δυνατόν πλησιέστερα στο φυσιολογικό τα επίπεδα του σακχάρου, διότι έτσι οι πιθανότητες επιπλοκών είναι σχεδόν μηδενικές.

Γι’ αυτό οι πάσχοντες πρέπει να ελέγχουν τακτικά το σάκχαρό τους και να το καταγράφουν στο ημερολόγιό τους, να προσέχουν τη διατροφή τους και να γυμνάζονται συστηματικά, διότι η άσκηση αποτελεί τον πιο φυσικό τρόπο μείωσης των επιπέδων σακχάρου στο αίμα.

Εξίσου βασικοί παράγοντες είναι η ψυχολογική υποστήριξη από τη οικογένεια, καθώς και η τακτική παρακολούθηση από τον γιατρό.

Ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 1 δεν αποτελεί κληρονομική πάθηση με την κλασική έννοια. Εάν κάποιος από τους γονείς πάσχει από αυτόν, δεν τον μεταβιβάζει οπωσδήποτε στα παιδιά του.

Αυτό το οποίο κληρονομεί το άτομο με διαβήτη είναι κάποια γονίδια που αυξάνουν τη προδιάθεση για νόσο. Ωστόσο, ένα άτομο με προδιαθεσικά γονίδια μπορεί να μην εμφανίσει ποτέ τη νόσο, παρ’ ότι διατρέχει αυξημένο κίνδυνο να την παρουσιάσει.

Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, εάν ένα παιδί έχει μητέρα ή αδέλφια με διαβήτη τύπου 1, έχει 3 στις 100 πιθανότητες να παρουσιάσει και το ίδιο τη νόσο, ενώ εάν πάσχει ο πατέρας του, το παιδί έχει 6% πιθανότητες να παρουσιάσει την ίδια μορφή διαβήτη.

Επειδή τα ποσοστά αυτά είναι πολύ χαμηλά, οι συστάσεις των γιατρών προς τα άτομα με διαβήτη τύπου 1 είναι ότι μπορούν να κάνουν παιδιά. Εάν, όμως, η γυναίκα έχει διαβήτη, συνιστάται να συλλάβει το παιδί της προγραμματισμένα ώστε να φροντίσει να έχει πολύ καλή ρύθμιση του σακχάρου της και έτσι να μειώσει τις πιθανότητες εμφάνισης οποιωνδήποτε προβλημάτων στο έμβρυο αλλά και στην ίδια.

Εκτός από την κληρονομικότητα, υπάρχουν και άλλοι παράγοντες που εμπλέκονται στην εμφάνιση του διαβήτη τύπου 1. Τέτοιοι παράγοντες είναι ιώσεις (όπως ορισμένοι εντεροϊοί ή ο ιός της ερυθράς ή της παρωτίτιδας) και η πρόωρη έκθεση του παιδιού σε διάφορα αλλεργιογόνα (όπως η έναρξη τροποποιημένου γάλατος ή στερεών τροφών πολύ νωρίς τον πρώτο χρόνο της ζωής).

Πιστεύεται ότι ο μητρικός θηλασμός ενδεχομένως προσφέρει κάποια προστασία στην εμφάνιση της νόσου, γι’ αυτό και πραγματοποιείται μεγάλη μελέτη σε διάφορες χώρες, η οποία στο μέλλον θα δείξει εάν η αφαίρεση ορισμένων αλλεργιογόνων από το γάλα της αγελάδας και η χορήγηση ειδικού γάλακτος μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 1 σε παιδιά τα οποία έχουν υψηλό γενετικό κίνδυνο για την εμφάνισή του.

Οι ακρογωνιαίοι λίθοι στην αντιμετώπιση του σακχαρώδους διαβήτη τύπου 1 είναι η ινσουλινοθεραπεία, η άσκηση, η υγιεινή διαιτητική αγωγή και η ψυχολογική υποστήριξη του ατόμου και της οικογένειάς του.

Η ιδανική ισορροπία είναι αυτή που εξασφαλίζει τον άριστο γλυκαιμικό έλεγχο και προστατεύει το άτομο τόσο από τις οξείες επιπλοκές της νόσου (την υπογλυκαιμία και την κετοξέωση), όσο και από τις χρόνιες (την μικροαγγειοπάθεια και την μακροαγγειοπάθεια).

Ο στόχος της θεραπευτικής αγωγής είναι τα επίπεδα του σακχάρου αίματος να είναι όσο το δυνατόν πλησιέστερα στο φυσιολογικό για όλο το υπόλοιπο της ζωής, ώστε να εκμηδενιστεί σχεδόν ο κίνδυνος επιπλοκών.

Οι ινσουλίνες που χορηγούνται στα άτομα με διαβήτη τα τελευταία χρόνια δεν προέρχονται από ζώα, όπως συνέβαινε παλιά, αλλά είναι ανθρώπινες ινσουλίνες που παρασκευάζονται με σύγχρονες τεχνικές και είναι πολύ καθαρές.

Υπάρχουν οι παραδοσιακές ανθρώπινες ινσουλίνες ταχείας, μέσης και μακράς δράσης (διαλυτή ανθρώπινη ινσουλίνη, σοφανική ινσουλίνη) και τα ανάλογα ινσουλίνης, που μπορεί να είναι υπερταχείας δράσης (ινσουλίνες aspart, lispro, glulisine) και μακράς δράσης (ινσουλίνες glargine και detemir). Τα ανάλογα υπερταχείας δράσης δρουν μέσα σε 5 λεπτά και διαρκούν 4 ώρες, ενώ τα ανάλογα μακράς δράσης διαρκούν 24 ώρες ή περίπου 24 ώρες.

Υπάρχουν επίσης έτοιμα μίγματα που περιέχουν συνδυασμό ινσουλινών ταχείς και μέσης ή βραδείας δράσης σε σταθερή αναλογία (30-70 ή 50-50).

Στους ασθενείς μπορεί επίσης να τοποθετηθεί αντλία συνεχούς χορήγησης ινσουλίνης. Πρόκειται για μία συσκευή που διοχετεύει ινσουλίνη μέσω ενός καθετήρα στον υποδόριο χώρο, δηλαδή στην περιοχή κάτω από το δέρμα όπου παραδοσιακά γίνονται οι ενέσεις ινσουλίνης. Η συσκευή διαθέτει αισθητήρα και πληκτρολόγιο, ώστε να καθορίζει ο ασθενής τη δόση του φαρμάκου που χρειάζεται.

Οι εξετάσεις που «προβλέπουν» τους μελλοντικούς ασθενείς

Χάρη στην εξέλιξη της Ιατρικής είναι πλέον εφικτό να προβλεφθεί με μεγάλη ακρίβεια ποιο άτομο θα παρουσιάσει σακχαρώδη διαβήτη τύπου 1.

Σε αυτό βοηθούν ορισμένοι γενετικοί δείκτες, καθώς και ειδικά αντισώματα (λέγονται αντινησιδιακά, αντι-ινσουλινικά, αντι-GAD και αντι-ΙΑ2 ), τα οποία ανιχνεύονται χρόνια πριν από την εμφάνιση της νόσου.

Η ταυτόχρονη παρουσία πολλαπλών αντισωμάτων αυξάνει πολύ τον κίνδυνο εμφάνισης της νόσου και επιτρέπει τον εντοπισμό των ατόμων υψηλού κινδύνου ευκολότερα.

Ωστόσο, παρά τη δυνατότητα έγκαιρης ανίχνευσης όσων κινδυνεύουν να παρουσιάσουν διαβήτη τύπου 1, δεν υπάρχει ακόμη κάποια αποτελεσματική και ασφαλής μέθοδος ανακοπής της ανοσολογικής διεργασίας που οδηγεί στη καταστροφή των β-κυττάρων του παγκρέατος. Με άλλα λόγια, προς το παρόν δεν υπάρχει τρόπος να αποτραπεί η ανάπτυξη της νόσου.

Το καλοκαίρι με το διαβητικό παιδί

Όταν η οικογένεια έχει ένα παιδί με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 1 και ετοιμάζεται για διακοπές, πρέπει να ακολουθήσει ορισμένους κανόνες ώστε όλοι να περάσουν καλά, αποφεύγοντας μια πιθανή ταλαιπωρία.

* Προνοήστε να πάρετε μαζί 1 ½ έως 2 φορές περισσότερα αναλώσιμα (σύριγγες, βελόνες, σκαριφιστήρες, ταινίες γλυκόζης και κετόνης, ινσουλίνες) από εκείνα που αντιστοιχούν στην περίοδο των διακοπών, διότι ποτέ δεν ξέρετε τι μπορεί να συμβεί και πρέπει να είστε έτοιμοι για κάθε αναποδιά.

* Εάν πρόκειται να γίνει ταξίδι με αεροπλάνο, η οικογένεια πρέπει να έχει τις ινσουλίνες, τη γλυκαγόνη, καθώς και τα αναλώσιμα, στις χειραποσκευές και όχι στις βαλίτσες.

* Χρήσιμο είναι να υπάρχει βεβαίωση από τον γιατρό για τη νόσο του παιδιού.

* Εάν το ταξίδι γίνεται σε χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καλό είναι να έχει η οικογένεια μαζί συμπληρωμένο το ειδικό έντυπο ιατρικής περίθαλψης, που επιτρέπει την κάλυψη της υγειονομικής περίθαλψης στα κράτη-μέλη.

* Εάν το παιδί είναι μεγάλο και πρόκειται να μεταβεί στο εξωτερικό χωρίς συνοδεία ή παρέα, καλό είναι να φέρει μια ταυτότητα που θα αναγράφει στα αγγλικά την πάθησή του, καθώς και τηλέφωνα επικοινωνίας για την περίπτωση που συμβεί κάτι.

* Εάν ταξιδεύετε με αυτοκίνητο, φροντίστε να έχετε τις ινσουλίνες μαζί σας στην καμπίνα και όχι στο πορτ μπαγκάζ για να έχετε καλύτερο έλεγχο της θερμοκρασίας.

* Η ινσουλίνη, η γλυκαγόνη και οι ταινίες σακχάρου δεν πρέπει να εκτίθενται στον ήλιο ούτε να αφήνονται στο αυτοκίνητο ή με τα ρούχα στην παραλία. Να έχετε μαζί ένα μικρό ψυγείο, παγοκύστεις ή παγοκυψέλες.

* Μην πετάτε στην άμμο την αντλία ινσουλίνης και μην την εκθέτετε στον ήλιο και τη θερμότητα.

* Στο φαρμακείο των διακοπών πρέπει να υπάρχουν οπωσδήποτε ηλεκτρολυτικά διαλύματα που διαλύονται σε νερό, καθώς και ταινίες για κετόνη ούρων ή κετόνη αίματος, για να χρησιμοποιηθούν σε περίπτωση ανάγκης ανάλογα με τις συστάσεις του γιατρού.

* Μην ξεχνάτε τις μετρήσεις. Πολλά παιδιά επιθυμούν να χαλαρώσουν στις διακοπές τους και γι’ αυτό αμελούν τη μέτρηση του σακχάρου στο αίμα τους. Αυτό είναι μεγάλο λάθος, γιατί προϋπόθεση για να περάσει ένα άτομο με διαβήτη καλά στις διακοπές του είναι να έχει καλή ρύθμιση του σακχάρου του και τις τιμές του όσο το δυνατόν πιο κοντά στις φυσιολογικές.

Η Ανδριανή Βαζαίου είναι παιδίατρος, αναπληρώτρια διευθύντρια της Α’ Παιδιατρικής Κλινικής και υπεύθυνη του Διαβητολογικού Κέντρου στο Νοσοκομείο Παίδων «Π. & Α. Κυριακού»