«Αν είχα χρήματα, θα έφευγα από την Ελλάδα»

Το σπίτι στη Μάρκου Μουσούρου δεν έχει και την ωραιότερη θέα του κόσμου… Φάτσα φόρα το Α΄ Νεκροταφείο. Η κυρία Ιωάννα Παπαντωνίου, εξέχουσα πρέσβειρα της ελληνικής τέχνης, δεν θα ΄λεγα ότι διανύει και την καλύτερη περίοδο της ζωής της. Αχνίζει σεβασμό και καλοσύνη. Αλλά όλα τής φαίνονται μαύρα και άραχνα. Νομίζω πως γι΄ αυτήν γράφτηκε ο στίχος του Νίκου Καρούζου «Αλληλοτρωγόμαστε εγώ και ο Χρόνος». Αεικίνητη. Από πλούσια οικογένεια. Έχασε τον πατέρα της με άγριο τρόπο. Εξάντλησε την πατρική της περιουσία. Τα ΄δωσε όλα σε δωρεές. Και τώρα ζει απένταρη μεταξύ Ναυπλίου και Αθηνών. Φροντίζει μουσεία και συλλογές. Στους Ολυμπιακούς Αγώνες διοργάνωσε μια μεγάλη έκθεση με τον τίτλο «Πτυχώσεις». Έχει γράψει ένα εκπληκτικό βιβλίο για την «Ελληνική Ενδυμασία» από την αρχαιότητα ως τις αρχές του 20ού αιώνα.

Το σπίτι όπου βρίσκομαι τώρα έχει μόνιμο ένοικο τη μοναξιά. Συγκάτοικοι της Ιωάννας Παπαντωνίου είναι άλλα οκτώ παράξενα πλάσματα…

Ο Στέντορ από τη στεντόρεια φωνή του, η Ασπρού, η Μαυρή, ο Σωθέντας, επειδή έχει διασωθεί, η Σιλβαρή, ο Στήμων από το επιστήμων, η Μήτσι και η Μπλου. Η Ιωάννα και οι οκτώ γάτες της. Οι γάτες τα περιζώνουν όλα. Οι βιβλιοθήκες, οι κορνίζες, το τραπέζι, οι καρέκλες είναι γατότοποι. Αυτή η γυναίκα μοιάζει αφημένη στο τυχαίο. Όμοια πέτρα.

Αλλά μια πέτρα με καλοσύνη και με ψυχή. Καμιά φορά, όσο πιο ήμερο βλέπεις έναν άνθρωπο τόσο πιο άγρια είναι η μοναξιά του.

Στα εβδομήντα τέσσερα η Ιωάννα Παπαντωνίου δουλεύει ακατάπαυστα.

Μια ευτραφής μέλισσα. Αλλά αυτό δεν αρκεί για να δώσει μια λάμψη στα μάτια της. Τα μάτια της ψάχνουν, αστρονομίζονται, γυρεύουν. Πριν από είκοσι πέντε χρόνια είχε κυκλοφορήσει το πρώτο της βιβλίο «Ελληνικές Φορεσιές» κι έκανε πάταγο.

Μου τη γνώρισε ο Γιάννης Μετζικώφ, που γενναιόδωρος, της χάρισε τη μέρα τής συναντήσεώς μας ένα καταπληκτικό φόρεμα που το φορούσε η Ειρήνη Παππά όταν έπαιξε τη «Θεοδώρα» στην Ισπανία και το Λουξεμβούργο.

Παρ΄ όλο που δύο ολόκληρες ώρες στη συνέντευξη η Ιωάννα Παπαντωνίου προσπαθούσε να μου πει με κάθε τρόπο «τι μέτριο και τι λανθασμένο πλάσμα που είμαι», εγώ αισθανόμουνα το ακριβώς αντίθετο. Τι αληθινό και τι αξιόλογο πλάσμα που υπήρξε και είναι.
«Αυτό που αγαπάμε δεν είναι η Ελλάδα, αλλά η ανάμνησή της»

Η Ιωάννα Παπαντωνίου στα δύο της χρόνια βρέθηκε με ένα θείο της να παρακολουθεί την «Εύθυμη χήρα». Στα τέσσερα χρόνια της είδε τη «Νυχτερίδα» στο Εθνικό με τον Δημήτρη Χορν!

«Ο Χορν με φράκο, μαύρη μπέρτα, άσπρη φόδρα. Σαν σε όνειρο θυμάμαι να τα σχεδιάζω όλα αυτά στα τσιγαρόχαρτα του πατέρα μου. Είχε έρθει ο πόλεμος και το χαρτί ήταν είδος πολυτελείας».

Το καλοκαίρι του 1945 στο Παρίσι η Ιωάννα Παπαντωνίου είδε μια επίδειξη του Ντιορ. Αυτό ήταν το αποφασιστικό χτύπημα. Αποφάσισε να ασχοληθεί με το ένδυμα.

Δούλεψε στο Λύκειο Ελληνίδων και μάζεψε 350 χορούς από όλα τα χωριά της Ελλάδας αλλά και τις τοπικές φορεσιές.

«Θυμάμαι ότι παίρναμε άδεια από την Ασφάλεια για να πάμε στα χωριά. Με ρωτούσαν “τι θέλετε να κάνετε;”. “Λαογραφία” τους έλεγα. “Λαοκρατία;” μου έλεγαν οι χωροφύλακες. Και με κοίταζαν καχύποπτα».

Στα τριάντα της άρχισε σπουδές ενδυματολογίας και σκηνογραφίας στο Λονδίνο. Γυρνώντας στην Ελλάδα με τη μεσολάβηση κάποιου φίλου πήγε στον Αλέξη Σολωμό με μια βαλίτσα ρούχα που ήταν τα κοστούμια από τις «Βάκχες». Αυτή ήταν η αφετηρία για τη μεγάλη της πορεία στο θέατρο.

Έκτοτε όλο της τον χρόνο τον αφιερώνει στο Μουσείο που έχει φτιάξει στο Ναύπλιο. Η Ιωάννα Παπαντωνίου δεν ταξιδεύει. Και στην Ελλάδα δεν ταξιδεύει πια. Την πιάνει απελπισία. Όμως την Ελλάδα την έχει γυρίσει όσο κανείς. «Αυτό που αγαπάμε σήμερα στην Ελλάδα εμείς, είναι αυτό που έλεγε ο καημένος ο Τσαρούχης ότι αγαπάμε την ανάμνηση της Ελλάδας».

Καταπέλτης είναι στο ερώτημα αν η ελληνική Πολιτεία τής έχει σταθεί. «Α, τι να σου πω! Ειδικά από το 2004 και μετά! Έγραψα γράμμα στον Καραμανλή. Να φύγει από υπουργός Πολιτισμού και να βάλει κανέναν άνθρωπο να μπορεί να δουλέψει… Εμάς, μας έθαψε κυριολεκτικά! Τα μεγάλα κονδύλια φεύγουν στα μεγάλα ιδρύματα και μένουν όλα τα άλλα για τα οποία κατήργησαν τους κωδικούς».

«Έχασα τον πατέρα μου νωρίς και άσχημα. Έβαλα τάμα στη ζωή μου να του αφιερώσω όλη την περιουσία μου. Ποτέ δεν μου άρεσαν τα λεφτά. Τον πατέρα μου τον χάσαμε στον Εμφύλιο. Τον πήραν γιατί υπήρχε η φήμη ότι είχε πολλές λίρες. Δεν τον σκότωσαν απλώς. Τον κάναν κομμάτια! Φαίνεται πως τους έκανε τον έξυπνο… Στα Κιούρκα. Παραμονές Χριστουγέννων του ΄44… Τον βρήκαμε ύστερα από ένα μήνα. Υποτίθεται ότι είχε κάποιες λίρες. Ήρθε μια ομάδα ντυμένη στρατιωτικά και ξήλωσε το σπίτι. Τα πατώματα. Συμπαθητικές φυσιογνωμίες. Δεν μπορώ να πω ότι ήταν κτήνη. Όλη αυτή η βρωμιά μού δημιούργησε μια μεγάλη απέχθεια για τα λεφτά. Ο πατέρας μου ήταν ο ιδρυτής του Κύκνου, της Ανωνύμου Εταιρείας Κονσερβών. Από την περιουσία του πατέρα μου δεν κράτησα τίποτα. Όλα τα έδωσα στο Ίδρυμα. Κράτησα μόνο ένα διαμέρισμα που θα μου το έδινε προίκα. Δε θα μου ΄δινε σαν Έλληνας πατέρας προίκα; Πήρα ένα διαμέρισμα και από τότε το πουλάω και παίρνω άλλο. Είμαι ενθουσιασμένη, δεν θέλω κάτι άλλο στη ζωή μου. Μόνο για τη σύνταξη δεν τα υπολόγισα καλά. Παίρνω 600 ευρώ και δεν μου φτάνουν. Δεν είχα πολλά χρόνια στο ΙΚΑ».

Απελπισία. «Η Ελλάδα αισθάνομαι ότι δεν είναι σε καλή κατάσταση. Είμαι απελπισμένη. Αν είχα χρήματα, θα έφευγα. Θα πήγαινα να πεθάνω κάπου αλλού. Στο Λονδίνο, ας πούμε».

Γ.Λ.: Όμως ο Κάλβος λέει «είναι γλυκύς ο θάνατος μόνο όταν κοιμώμεθα εις την πατρίδα».

Γ.Μ.:Δεν το δέχομαι. Δεν μπορώ αυτή την κατάσταση, αυτή την ατιμωρησία. Ένα πράγμα που με ενοχλεί αφάνταστα και μου μαυρίζει την ψυχή, και στο Ναύπλιο και στην Αθήνα, είναι τα γκράφιτι, η ατιμωρησία των γκράφιτι.

Γ.Λ.: Στους Ολυμπιακούς έγιναν ωραία γκράφιτι.

Γ.Μ.:Όταν είναι οργανωμένα τα δέχομαι, αλλά το να γράφει ο καθένας την μπούρδα του στην πόρτα του άλλου…

Γ.Λ.:Εννοείτε τα συνθήματα;
Γ.Μ.:Ξέρω εγώ τι γράφουνε; Μόνο «fuck» γράφουνε. Δεν γράφουν τίποτα άλλο. Το Ναύπλιο κάθε φορά γεμίζει και γίνεται «Θύρα 13». Αυτά τα παιδιά έχουν την αίσθηση ότι μπορούν να κάνουν ό,τι θέλουν. Είναι μια αμορφωσιά αυτό! Πώς θα τα καταφέρει αυτή η γενιά;

Γ.Λ.:Μήπως όλες οι γενιές είναι έτσι; Μήπως αυτή είναι η απελπισία τού σήμερα;

Γ.Μ.:Γιατί, εμείς που περάσαμε Εμφύλιο και Πόλεμο, δεν είχαμε απελπισία;

Γ.Λ.: Μήπως μέσα από την απέραντη απελπισία πρέπει να αναζητήσουμε την ύστατη ελπίδα, κι αυτό κάνουν τα παιδιά;
Γ.Μ.:Τι να πω; Δεν φταίνε αυτά, κανονικά πρέπει να πιάνουν τους γονείς…

Ο Χορν με φράκο, μαύρη μπέρτα, άσπρη φόδρα. Σαν σε όνειρο θυμάμαι να τα σχεδιάζω όλα αυτά στα τσιγαρόχαρτα του πατέρα μου. Είχε έρθει ο πόλεμος και το χαρτί ήταν είδος πολυτελείας

Η ασκήμια της Αθήνας είναι ότι δεν την αγαπούν οι κάτοικοί της

O Γιάννης Μετζικώφ εμφανίστηκε ερχόμενος από πολύ μακριά στον γαλαξία του θεάτρου μας. Ξαφνικά, πολύ ξαφνικά. Τα χρώματά του έχουν τη μαγεία μιας μεταδοτικής συγκίνησης. Ο σπουδαίος αυτός ενδυματολόγος και καλός ζωγράφος αφήνει πλούσια τα σημάδια του στο θέατρό μας από τη νηπιακή του ηλικία. Να, μόλις τώρα θυμάμαι την Ειρήνη Παππά να με πηγαίνει στο «Ανοιχτό Θέατρο» του Γιώργου Μιχαηλίδη για να δούμε Σαίξπηρ και ξαφνικά να χάνεται μέσα σε έναν παρατεταμένο ρεμβασμό και να μου λέει: «Εδώ μέσα υπάρχει ένα πολύ μεγάλο ταλέντο. Εδώ μέσα υπάρχει ένας πολύ μεγάλος πρωταγωνιστής». «Ποιος είναι;», της λέω. «Ούτε εγώ τον ξέρω, πάμε να μάθουμε ποιος έκανε τα κοστούμια». Ήταν ο Γιάννης Μετζικώφ! Η Ειρήνη δεν έπεσε έξω. Ο Μετζικώφ καθιερώθηκε και αποτελεί μαζί με δυο – τρία ακόμα πρόσωπα ό,τι καλύτερο διαθέτει ο χώρος. Δίδαγμα πολύτιμο ο ασκητικός τρόπος που δουλεύει. Σαν ρακοσυλλέκτης στο Μοναστηράκι. Σήμερα είναι ο άνθρωπος που στη Βουλή των Ελλήνων στήνει υπέροχες εκθέσεις και γυρίζει το αισθητικό ηλιο τρόπιο του Κοινοβουλίου στο μέλλον. Τι ετοιμάζει. «Με τον Σωτήρη Χατζάκη ετοιμάσαμε “Το τραγούδι του νεκρού αδελφού”. Το έργο αυτό είναι προίκα και κληρονομιά πολλών βαλκανικών λαών. Είναι ένα αρχετυπικό λαϊκό τραγούδι. Αυτό το ποίημα έχει βαθιά σχέση με την αρχαία τραγωδία. Οι συγκινήσεις είναι δωρικές. Όλη η δημιουργία του έργου δεν είναι μια απλή αφήγηση αλλά ένα πράγμα που απογειώνεταικαι υπάρχει μεταξύ της φύσης και του μη φυσικού. Όλα αυτά τα πράγματα τρεμοπαίζουν μέσα στο υπαρκτό και το μη υπαρκτό. Καταλαβαίνει κανείς εύκολα τη σημασία να ανέβει ένα τέτοιο έργο και να παιχτεί σε μεγάλες βαλκανικές σκηνές. Είναι ενωτικός κρίκος. Τα κοστούμια που έκανα περιέχουν τα στοιχεία του μεταφυσικού. Με χρωματικές πινελιές, με ανάερες γραμμές, με γεωμετρικά σχήματα. Οι άνθρωποι εντέλει ενδύονται τον ζόφο τους. Μοιραία κουβαλάνε τη βάσανο ακόμα και χρωματικά.

Βλέπω γύρω μου χιλιάδες δυστυχισμένους ανθρώπους. Είναι δυστυχισμένοι κατά μια έννοια και οι άνθρωποι που δεν έχουν την εμπειρία της χειρωνακτικής δουλειάς. Είναι δυστυχισμένοι οι άνθρωποι που δεν έχουν καταλάβει πόσο συγκινητικό είναι να μαλάσσεις με τα χέρια σου τον πηλό και να κατασκευάζεις κάτι. Πόσο συγκινητικό είναι να πάρεις χαρτιά και να φτιάξεις ένα προσωπείο. Τα παιδιά ιδίως θα έπρεπε να μάθουν να χρησιμοποιούν τα χέρια τους. Είναι περίεργο ότι στις μέρες μας εγκλωβίζουμε τα παιδιά σε μικρά δωμάτια, αιχμάλωτα των υπολογιστών».
Περί τέχνης. «Η τέχνη δεν έχει σύνορα. Η τέχνη είναι ελεύθερη. Είναι όπως τα πουλιά. Είδες ποτέ κανένα πουλί να σταματήσει και να πει: “Ωπ, μπαίνω στη Σερβία, ωπ μπαίνω στη Ρουμανία!”. Μόνο οι άνθρωποι βάζουν όρια, είναι τα σύνορα της δυστυχίας μας».

Οι «δάσκαλοί» του. «Ο Γιάννης Μόραλης ακούμπησε πάνω μου σαν δάσκαλος επί πέντε ολόκληρα χρόνια. Μαγικά χρόνια. Ακούμπησε πάνω μου και μου μετέδωσε την έννοια της λιτότητας. Μεγάλος δάσκαλος για μένα υπήρξε και ο Βασίλης Βασιλειάδης, ο αγαπημένος του Μινωτή και της Παξινού. Αυτός με δίδαξε πώς μπορώ να μεταμορφώσω το ευτελές σε πολύτιμο. Πώς μια χούφτα κουκούτσια μπορούμε να τα κάνουμε να φαίνονται κοσμήματα. Η μεταμόρφωση στο θέατρο, το θαύμα δηλαδή. Ο Βασίλης Φωτόπουλος, ο Στεφάνου διαμόρφωσαν κοιτάσματα μέσα μου. Στην Ελλάδα το θέατρό μας χτίστηκε πετραδάκι πετραδάκι».

Η Θεσσαλονίκη. Γ.Μ.: Στη Θεσσαλονίκη δεν μπορείς να κάνεις τίποτα. Θα πας στη Θεσσαλονίκη, θα δουλέψεις και θα φύγεις. Όλα τελειώνουν, όλα σταματάνε. Γι΄ αυτό οι Θεσσαλονικείς φεύγουν και έρχονται να κάνουν καριέρα στην Αθήνα. Τι είναι αυτό που βγάζει τη δύναμη και δεν αυθυπάρχει καλλιτεχνικά η Θεσσαλονίκη; Τι είναι; Το ότι δεν ενθαρρύνεται εκεί ο καλλιτεχνικός τομέας.

Γ.Λ.:Φοβερή παρατήρηση.
Γ.Μ.: Αν πάρεις τον κατάλογο με τους Έλληνες ηθοποιούς, θα δεις ότι οι μισοί Έλληνες ηθοποιοί έχουν έρθει από τη Βόρεια Ελλάδα! Γιατί δεν έμειναν εκεί;

Γ.Λ.:Και οι μισοί τραγουδιστές…
Γ.Μ.: Γιατί δεν έμειναν στη Βόρεια Ελλάδα; Όσο η Θεσσαλονίκη εξακολουθεί και έχει αυτήν την άγρια ραστώνη. Το πράγμα, είναι άγριο να κατεβαίνεις και να βλέπεις όλον αυτόν τον πληθυσμό να κάθεται στα καφενεία μέρα- νύχτα, που λες κάτι γίνεται εδώ πέρα.

Δεν είμαι αρνητικός γιατί υπάρχουν υπέροχες στιγμές που μπορεί να βιώσεις στον τόπο, δεν αντέχω όμως κι όλη αυτήν την κολακεία της υπέροχης πόλης γιατί κυριολεκτικά αποχαύνωσε για πολλές δεκαετίες μεγάλο μέρος της…

Η Θεσσαλονίκη σαν παράδειγμα είναι πλημμυρισμένη από εξαίσια μνημεία. Εξαίσια βυζαντινά μνημεία! Που σου κόβουν την ανάσα! Κι όμως, η Θεσσαλονίκη θεώρησε ότι το προβεβλημένο μνημείο που θα έπρεπε να έχει είναι ο Λευκός Πύργος! Κι όχι ο Άγιος Δημήτριος. Ή η Ροτόντα ή η Αγία Σοφία, που είναι εξαιρετικά! Μόνο τα ψηφιδωτά σ΄ αυτές τις εκκλησίες βλέπεις και παθαίνεις πλάκα! Κι έχουν ένα προβεβλημένο, ένα ενετικό, χωρίς κανένα ενδιαφέρον, το οποίο είναι το σήμα της πόλης.

Η Αθήνα. «Κατ΄ αρχάς θέλω να σου πω ότι η Αθήνα έχει μια μεγάλη ασκήμια. Που είναι μόνο μία. Το ότι κατοικείται από ανθρώπους που δεν την αγαπούν. Η ασκήμια της Αθήνας είναι αυτή. Ότι την κατοικούν άνθρωποι που τη φτύνουν, που τη σκουπιδιάζουν, γιατί δεν έχουν συνείδηση πολίτη. Νομίζουν ότι το σπίτι είναι μέσα από την πόρτα τους. Έξω από την πόρτα τους δεν έχουν συνείδηση της πόλης».

Αυτό το παραμύθι, «τα τσογλάνια», πρέπει να σταματήσει. Γιατί δεν αντιμετωπίζουμε σωστά τους νέους. Όταν τους υποχρεώνουμε να φάνε τη μισή τους ζωή και μετά τους βγάζουμε σε μια κοινωνία που τους αφήνει στην ανεργία, φυσικό είναι να έχουμε απέναντί μας οργισμένους ανθρώπους