Αργεί η έξοδος από το τούνελ

Πληθαίνουν τα σημάδια ότι η ύφεση στην παγκόσμια οικονομία μπορεί να φτάνει στο χαμηλότερό της σημείο, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται ελπίδες ανάκαμψης. Και αυτό το κλίμα αισιοδοξίας καλλιεργείται τις τελευταίες εβδομάδες από τις προβλέψεις κεντρικών τραπεζιτών και μεγαλοεπενδυτών ότι η κρίση φτάνει στο τέλος της. Ωστόσο, κορυφαίοι αναλυτές και οικονομολόγοι προειδοποιούν ότι η ανάκαμψη δεν θα είναι σύντομη, ότι σε κάθε περίπτωση πρέπει να ληφθούν και άλλα μέτρα, και ότι ο εφησυχασμός μπορεί να δημιουργήσει μεγαλύτερα προβλήματα στην οικονομία.

Μπορεί η κινεζική οικονομία να βελτιώνεται, οι μετοχές να ανακάμπτουν, η βουτιά στη βιομηχανική παραγωγή να εξομαλύνεται και η αγορά ακινήτων στις ΗΠΑ και τη Βρετανία να δείχνει νέα σημάδια ζωής, όμως «το μεγαλύτερο κακό για την παγκόσμια οικονομία είναι να θεωρήσουμε ότι τα χειρότερα έχουν περάσει», αναφέρει ο «Εconomist» δίνοντας το στίγμα των ανησυχιών που εξακολουθούν να υφίστανται.

Όπως εξηγεί ο «Εconomist», υπάρχουν δύο παγίδες στις οποίες κινδυνεύουν να πέσουν όσοι πιστεύουν ότι η κρίση έχει περάσει. Η πιο προφανής- όπως αναφέρουν οι αναλυτές του βρετανικού περιοδικού- είναι η αισιοδοξία που αρχίζει να δημιουργείται να αποδειχθεί υπερβολική. Η λιγότερο προφανής παγίδα, αναφέρει ο «Εconomist», είναι να αδρανήσουν οι πολιτικοί και να σταματήσουν να καταπολεμούν την κρίση, επειδή πιστεύουν ότι αφήνουμε τα χειρότερα πίσω μας: «Άλλο πράγμα η αισιοδοξία και άλλο η ύβρις, ότι η παγκόσμια οικονομία επιστρέφει σε κανονικούς ρυθμούς, κάτι που θα υπέσκαπτε την ανάκαμψη και θα μπλόκαρε πολιτικές που θα πρέπει να εφαρμοστούν για να μας προστατέψουν από μια νέα βουτιά», προειδοποιεί.

Δεν δίνουν πάντα τη σωστή εικόνα
Όπως έχει αποδειχτεί, τα χρηματιστήρια συνήθως πραγματοποιούν ράλι λίγο πριν παρουσιαστούν τα σημάδια βελτίωσης στην οικονομία. Και αυτό γιατί οι επενδυτές προεξοφλούν συνήθως την επερχόμενη ανάκαμψη που αποτυπώνεται με καθυστέρηση στα στοιχεία των στατιστικολόγων. Πολλά ράλι, όμως, έχει αποδειχτεί ότι δεν οδηγούν πουθενά: Ανάμεσα στο 1929 και το 1932 ο Ντάου Τζόουνς κέρδισε τέσσερις φορές από 20%, για να υποχωρήσει στη συνέχεια κάτω από τα προηγούμενα χαμηλά.

Είναι δύσκολο επίσης να ερμηνεύσουμε τα στατιστικά της οικονομίας. Οι βιομηχανίες βρέθηκαν με τεράστια απούλητα αποθέματα λόγω της μείωσης της παγκόσμιας ζήτησης που προκάλεσε η κρίση. Και αυτό, σε συνδυασμό με το μπλοκάρισμα του δανεισμού, είχε σαν αποτέλεσμα να ρίξουν την παραγωγή τους με ρυθμό μεγαλύτερο από τη μείωση της ζήτησης. Όταν θα εξαντλήσουν τα αποθέματά τους, τότε θα αρχίσουν να παράγουν πάλι, με αποτέλεσμα να σταματήσει η ύφεση στη βιομηχανία. Ακόμη κι αν πλησιάζει αυτή η στιγμή, όμως, υπάρχουν άλλα δύο βαρίδια για την οικονομία. Το πιο μεγάλο είναι η τραπεζική κρίση και η έκρηξη χρεών στις οικονομίες όπου δημιουργήθηκε φούσκα, ιδιαίτερα στην Αμερική και τη Βρετανία.

Το κλείσιμο της στρόφιγγας στις χρηματοδοτήσεις έχει πλήξει σοβαρά τη ζήτηση, ενώ η έκρηξη των χρεών αναγκάζει τώρα τους καταναλωτές να αυξάνουν τις αποταμιεύσεις τους για την αποπληρωμή τους. Η Ιστορία μάς διδάσκει ότι τέτοιες υφέσεις είναι μακρές, αναφέρει ο «Εconomist», και η ανάκαμψη που ακολουθεί, εξασθενημένη.

Σοβαρό πλήγμα για αναπτυσσόμενες οικονομίες
Σοβαρό πλήγμα από την κρίση έχουν υποστεί και οι αναπτυσσόμενες οικονομίες, πολλές από τις οποίες στηρίζονταν για να χρηματοδοτούν την ανάπτυξή τους στις εισαγωγές κεφαλαίων που τώρα έχουν στερέψει. Δεν είναι τυχαίο ότι, σύμφωνα με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, τράπεζες, εταιρείες και κυβερνήσεις στον αναπτυσσόμενο κόσμο έχουν να αντιμετωπίσουν δανεισμό ύψους 1,8 τρισ. δολαρίων. Ακόμη και αν οι αναπτυσσόμενες οικονομίες ξεφύγουν από τη μεγάλη κρίση στον δανεισμό, η επενδυτική εμπιστοσύνη δεν αναμένεται να ανακάμψει πριν περάσουν χρόνια.

Θα ήταν λάθος να μπερδέψουμε τις αναλαμπές μιας οικονομίας που βρίσκεται στην εντατική με μια ανάκαμψη διαρκείας. Μια πραγματική ανάπτυξη προϋποθέτει όχι μόνο κρατικές αλλά και καταναλωτικές και επιχειρηματικές δαπάνες. Και εκεί, τα νέα δεν είναι καλά.

Καθώς η βιομηχανική παραγωγή θα αρχίσει να σταθεροποιείται και τα μέτρα τόνωσης της οικονομίας να δουλεύουν, η ύφεση στην Αμερική θα εξομαλυνθεί. Ίσως, μάλιστα, η οικονομία να αρχίσει να αναπτύσσεται εκεί σύντομα. Όμως, είναι δύσκολο να δούμε ανάπτυξη τόσο ισχυρή ώστε να βάλει φρένο στην αύξηση της ανεργίας. Παράλληλα, τα οικονομικά προβλήματα σε άλλες χώρες θα εξακολουθήσουν να πλήττουν τις εξαγωγές από τις ΗΠΑ.

Τόσο οι καταναλωτικές δαπάνες όσο και οι επενδύσεις θα μειωθούν επειδή θα πρέπει να αποπληρωθούν χρέη και να αυξηθεί η αποταμίευση. Επιπλέον, η υψηλότερη ανεργία και η αύξηση στις χρεοκοπίες θα μπορούσαν εύκολα να δημιουργήσουν νέο πτωτικό κύκλο. Θεωρητικά τα πράγματα δείχνουν καλύτερα για χώρες όπως η Γερμανία, όπου ναι μεν έχουν μειωθεί δραστικά οι εξαγωγές αλλά ο δανεισμός των νοικοκυριών είναι μικρότερος.

Αλλά τα πράγματα δεν είναι ούτε εκεί ρόδινα. Επειδή η ανεργία στη Γερμανία αυξάνεται, μειώνονται οι καταναλωτικές δαπάνες, ενώ την ίδια στιγμή η κυβέρνηση δεν έχει πάρει δραστικά μέτρα για να αυξήσει τη ζήτηση στα επίπεδα που απαιτούνται. Επιπλέον, οι τράπεζες στη χώρα έχουν προβλήματα επειδή λειτούργησαν απερίσκεπτα. Στοιχεία του ΔΝΤ δείχνουν ότι οι ευρωπαϊκές τράπεζες αντιμετωπίζουν απώλειες 1,1 τρισ. δολαρίων. Ανεργία πάνω από 10% και αποπληθωρισμός
Αν τα προσθέσουμε όλα αυτά, θα δούμε ότι η αισιοδοξία αρχίζει σταδιακά να χάνεται. Το μόνο που μπορούμε να πούμε, είναι ότι τα χειρότερα έχουν περάσει και ότι η οικονομία έχει πιάσει πάτο. Χάρη στα μαζικά δημοσιονομικά και νομισματικά μέτρα η παραγωγή θα σταθεροποιηθεί. Όμως δεν φαίνεται στον ορίζοντα ισχυρή ανάπτυξη. Όταν η ανάπτυξη αυτή θα έρθει, θα είναι πολύ μικρή για να βάλει φρένο στην ανεργία και για χρόνια οι οικονομίες θα εξαρτώνται από τις κυβερνήσεις τους.

Το μεγαλύτερο μέρος του ανεπτυγμένου κόσμου θα βρεθεί αντιμέτωπο με ανεργία πάνω από 10%, ενώ υπάρχει μεγάλος κίνδυνος να δημιουργηθεί αποπληθωρισμός- επειδή η κρίση μειώνει τις τιμές αλλά και τους μισθούς.

Ακόμη και αν η κρίση δεν χειροτερέψει άλλο, το μεγαλύτερο μέρος του κόσμου εξακολουθεί να είναι βυθισμένο στην ύφεση. Για παράδειγμα, όπως ανέφερε πέρυσι μελέτη του ΔΝΤ, δεν υπάρχει προσδοκία πως οι αγορές θα επιστρέψουν σύντομα στον τρόπο λειτουργίας που είχαν πριν από την κρίση, όπως φαίνεται και από την έκρηξη στα περιθώρια κέρδους (spreads).

Η χειρότερη οικονομική κρίση από τη Μεγάλη Ύφεση και μετά έχει ακόμη δρόμο να διανύσει και πρέπει να γίνει πολλή δουλειά προς αυτήν την κατεύθυνση.

Το κλείσιμο της στρόφιγγας στις χρηματοδοτήσεις έχει πλήξει σοβαρά τη ζήτηση, ενώ η έκρηξη των χρεών αναγκάζει τους καταναλωτές να αυξάνουν τις αποταμιεύσεις τους για την αποπληρωμή τους. Η Ιστορία μάς διδάσκει ότι τέτοιες υφέσεις είναι μακρές, και η ανάκαμψη που ακολουθεί, εξασθενημένη

Καμπανάκι και από Κρούγκμαν

Ο νομπελίστας καθηγητής Πολ Κρούγκμαν προειδοποιεί ξεκάθαρα ότι δεν έχουν γίνει αρκετά για να ξεφύγουμε από την ύφεση και αντιτίθεται στο κλίμα υπέρμετρης αισιοδοξίας που τείνει να δημιουργηθεί, αν και πιστεύει ότι τα χειρότερα ίσως έχουν περάσει. Όπως είπε, η ευρωζώνη και οι ΗΠΑ κινδυνεύουν να χάσουν ολόκληρη δεκαετία ανάπτυξης, όπως είχε γίνει στην Ιαπωνία το ΄90, αν οι κυβερνήσεις δεν πάρουν νέα μέτρα για την οικονομία και αν δεν ξεκαθαρίσει η κατάσταση στο τραπεζικό σύστημα. Χαρακτήρισε επίσης «ημίμετρα» τα οικονομικά μέτρα που έχουν ανακοινωθεί μέχρι στιγμής και εξέφρασε τον φόβο ότι η απασχόληση- κυρίως στις ΗΠΑ- θα παραμείνει στάσιμη, τόσο φέτος όσο και του χρόνου.

Συμπλήρωσε, κρούοντας τον κώδωνα του κινδύνου, ότι είναι «εξαιρετικά απίθανο» να υπάρχει σύντομη οικονομική ανάκαμψη και τόνισε ότι το ράλι των χρηματιστηρίων που διήρκεσε περίπου δύο μήνες βασιζόταν στην προσδοκία της γρήγορης ανάκαμψης της οικονομίας. Όπως προσέθεσε, όμως, «η αγορά φαίνεται να περιμένει μία μέτρια ύφεση, γεγονός που δεν ισχύει» και ζήτησε να ληφθούν νέα μέτρα.