Υποψήφιος Λογοτεχνία Κατεύθυνσης

Επιλεγμένα θέματα για τους υποψήφιους μαθητές Θεωρητικής Κατεύθυνσης της Γ’ τάξης Ενιαίου Λυκείου.

Παρατηρήσεις για τη γλώσσα και το ύφος των πεζών κειμένων της εξεταστέας ύλης.
1) «Το αμάρτημα της μητρός μου»
Ο Βιζυηνός, όπως και οι υπόλοιποι πεζογράφοι της γενιάς του, δεν έκανε τη γενναία επιλογή να τολμήσει τη δημοτική στα πεζογραφήματά του. Ίσως, λόγω παιδείας- η φαναριώτικη διαπαιδαγώγησή του αλλά και οι επιστημονικές του δραστηριότητες νίκησαν την ενδεχόμενη λογοτεχνική του κλίση προς τη δημοτική. Τα διηγήματά του είναι γραμμένα σε μια κομψή, σχετικά απλή και κάποτε ζεστή καθαρεύουσα.

Ηγλώσσατης αφήγησης είναι η καθαρεύουσα με αρχαιοπρεπείς εκφράσεις ενώ η γλώσσα των διαλογικών μερών είναι απλή, λαϊκή με παροιμιακές φράσεις και ιδιωματισμούς, πλησιάζει την καθημερινή ομιλία των ανθρώπων του λαού. Οι χαρακτήρες του Βιζυηνού δε μιλούν όλοι στην ίδια απλή γλώσσα. Όπως έχει παρατηρήσει ο Π.Μουλάς « οι γλωσσικοί κώδικες […] της καθαρεύουσας και της δημοτικής λειτουργούν[] κυρίως ως δείκτες πολιτισμικών και κοινωνικών διαφορών. Καθαρεύουσα μιλούν ο αφηγητής των διηγημάτων [], απεναντίας η δημοτική είναι ο κώδικας των φτωχών και καταφρονεμένων [] Με γεωγραφικά κριτήρια, θα τοποθετούσαμε γενικά την καθαρεύουσα στα αστικά κέντρα και την ευρωπαϊκή Δύση, ενώ τη δημοτική του στην ύπαιθρο της ελληνοτουρκικής Ανατολής ». Στο διήγημα παρατηρείται επίσης και μια αντίθεση στο γλωσσικό σύστημα του ίδιου του αφηγητή. Ο λόγος του ώριμου αφηγητή είναι λογιότερος και πιο σύνθετος από το λόγο του αφηγητή- παιδιού, γεγονός απόλυτα λογικό εξαιτίας της παιδείας και των σπουδών του αφηγητή. Η μελέτη, λοιπόν, των γλωσσικών σημείων αποδεικνύεται ιδιαίτερα χρήσιμη προκειμένου να καθοριστούν στοιχεία της αφήγησης όπως αυτό της οπτικής γωνίας.

Τούφοςείναι απλό, άμεσο και ανεπιτήδευτο (ο λόγος ρέει φυσικός, απουσιάζουν οι περίπλοκες διατυπώσεις και είναι μικροπερίοδος. Οι σκέψεις αποδίδονται με καθαρότητα, δεν υπάρχουν περίπλοκα σχήματα λόγου ενώ η χρήση του διαλόγου είναι λελογισμένη και η πλοκή ενδιαφέρουσα).

Άλλοτε, όμως, το ύφος είναι σοβαρό, πυκνό και δραματικό (όταν η καθαρεύουσα διανθίζεται με λέξεις της αρχαΐζουσας). Έτσι, ο αναγνώστης διαβάζει το κείμενο με ενδιαφέρον, το οποίο παραμένει αμείωτο από την αρχή ως το τέλος.

2) «Όνειρο στο κύμα»
Ηγλώσσατου διηγήματος είναι η ιδιότυπη γλώσσα του Παπαδιαμάντη, η οποία αποτελεί σύνθεση λέξεων της δημοτικής, της καθαρεύουσας και της εκκλησιαστικής γλώσσας, διανθισμένη συχνά με σκιαθίτικους ιδιωματισμούς.

Στους διαλόγους χρησιμοποιεί την ομιλουμένη λαϊκή γλώσσα πολλές φορές και με τους σκιαθίτικους ιδιωματισμούς. Διασώζει ακέραιο και το φωνητικό μέρος με αποστρόφους, διφθόγγους, αποσιωπητικά.

Στην αφήγηση χρησιμοποιεί μια γλώσσα με βάση την καθαρεύουσα αρκετά χαλαρή, όμως και καθόλου ψυχρή, με πρόσμειξη πολλών στοιχείων της δημοτικής· αυτό είναι, ίσως και το πιο προσωπικό του ύφος.

Στις περιγραφές και τις λυρικές του παρεκβάσεις χρησιμοποιεί μια προσεγμένη και αμιγή καθαρεύουσα.

Η χρήση της σκιαθίτικης διαλέκτου δικαιολογείται από την αγάπη του για την πατρίδα του. Η χρήση της με την παράλληλη χρήση της καθαρεύουσας και των στοιχείων της δημοτικής αποσκοπεί στην αύξηση των καλλιτεχνικών στοιχείων και του προσωπικού ύφους. Τούφοςτου διηγήματος στο βάθος του είναι λιτό, καθώς τα μέσα του είναι απλά, ποιητικό γιατί έχει εσωτερικό ρυθμό (ο Παπαδιαμάντης δημιουργεί την αίσθηση της μουσικής αρμονίας με τη χρήση ισοσύλλαβων λέξεων, ομοιοτέλευτου, με τη χρήση της παρήχησης, της αντίθεσης και της εξισορρόπησης των αντιθέτων), υπαινικτικό εφόσον εννοεί περισσότερα από όσα λέει, παραστατικό λόγω του πλήθους και της ποικιλίας των εικόνων και τέλος γλαφυρό με το πλούσιο λεξιλόγιο και τις πολλές μεταφορές.

3) «Ιστορία ενός αιχμαλώτου»
Ηγλώσσατου Δούκα είναι απλή, καθημερινή, ανεπιτήδευτη, έχει την αμεσότητα, τη ζωντάνια και τον αυθορμητισμό του προφορικού λόγου. Ο λόγος είναι περιεκτικός, δεσπόζουν τα ουσιαστικά και τα ρήματα, κυριαρχούν τα γεγονότα. Το κείμενο έχει θεατρική τεχνική που στηρίζεται σε λέξεις και φράσεις που μεταδίδουν στον αναγνώστη την αγωνία του ήρωα, στο διάλογο και τη γρήγορη αφήγηση. Κάποιες φορές ο ευθύς λόγος εναλλάσσεται με πλάγιο για να αποδοθούν οι συναισθηματικές διακυμάνσεις των προσώπων.Στο λεξιλόγιο, που είναι εύστοχα επιλεγμένο για να αποδώσει ρεαλιστικά την ωμή πραγματικότητα, παρατηρείται μεγάλη ποικιλία. Μέσα στο κείμενο υπάρχουν:

– λαϊκές λέξεις, φράσεις και ιδιωματισμοί, που συμβάλλουν στη λαϊκότητα της αφήγησης.

– τουρκικές λέξεις, που συνθέτουν το πολιτισμικό περιβάλλον της εποχής – λίγα επίθετα (στοιχείο λιτότητας λόγου)

Κυριαρχεί ο μικροπερίοδος λόγος, η παρατακτική σύνταξη, το ασύνδετο σχήμα, στοιχεία που προσδίδουν ζωντάνια, παραστατικότητα, αμεσότητα και λαϊκό τόνο στο λόγο καθώς και γοργό ρυθμό στην αφήγηση. Ο αφηγητής κάνει εκτεταμένη χρήση του δραματικού ενεστώτα, κυρίως στα διαλογικά μέρη (ζωηρός και παραστατικός λόγος).Αξίζει να σημειωθεί πως η σύνταξη είναι επηρεασμένη από την τουρκική ( το ρήμα τίθεται στο τέλος της πρότασης). Η γλώσσα, λόγω του βιωματικού υποστρώματος, έχει συχνά συναισθηματική φόρτιση. Ο αφηγητής αποφεύγει να σχολιάζει τα συναισθήματά του και δεν ωραιοποιεί καταστάσεις. Στόχος του δεν είναι η καλλιέπεια, άλλωστε, σύμφωνα με τη δήλωση του συγγραφέα, κράτησε περισσότερο το λαϊκό λόγο, αφαίρεσε τις υπερβολές και τις επαναλήψεις.

Τούφοςτου συγγραφέα είναι απόλυτα προσωπικό:

– Λιτό και απλό, εφόσον είναι περιορισμένη η χρήση σχημάτων λόγου και επιθέτων. Απουσιάζουν οι συναισθηματικές εξάρσεις, οι μελοδραματισμοί, τα σχόλια, οι ερμηνείες των γεγονότων, οι σκέψεις, τα συμπεράσματα. Δίνονται μονάχα τα γεγονότα, γι΄ αυτό είναι και περιορισμένη η χρήση δευτερευουσών προτάσεων.

– Πυκνό και γοργό, λόγω του μικροπερίοδου λόγου, της παρατακτικής σύνδεσης, των αφηγηματικών κενών και της συμπύκνωσης της αφήγησης.

– Παραστατικό και ζωηρό με τη χρήση δραματικού ενεστώτα και διαλόγου. Οι διάλογοι, που αποτελούν τη βάση του κειμένου, είναι καθημερινοί αλλά και ενίοτε τυποποιημένοι. Προσδίδουν ζωντάνια και θεατρικότητα, προωθούν τη δράση, αποκαλύπτουν την ψυχική διάθεση των ηρώων.

Το αυτοβιογραφικό στοιχείο στο «Αμάρτημα της μητρός μου» και στο « Όνειρο στο κύμα» Α) «Το αμάρτημα της μητρός μου»
Το διήγημα έχει αυτοβιογραφικό χαρακτήρα, γεγονός που επαληθεύεται από πολλά στοιχεία του περιεχομένου και της μορφής του έργου. Τα πρόσωπα που αναφέρονται είναι τα πραγματικά πρόσωπα της οικογένειας του Βιζυηνού. Η ιστορία που αφηγείται είναι η οικογενειακή του ιστορία, στην οποία εντοπίζουμε στοιχεία των παιδικών και νεανικών του χρόνων, εφόσον ο αφηγημένος χρόνος εκτείνεται σε διάστημα είκοσι οχτώ περίπου ετών. Όλα ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα:

– ο αριθμός των μελών της οικογένειας και τα ονόματά τους – τα τραγικά γεγονότα που σημάδεψαν τη ζωή ολόκληρης της οικογένειας ( ο θάνατος του πατέρα, ο θάνατος της Αννιώς)

– γνωστά περιστατικά της ζωής του αφηγητή ( ο ξενιτεμός του, η παραμονή του στην Πόλη, το ταξίδι στην Κύπρο, η δεύτερη μετάβασή του στην Πόλη).

Άλλα στοιχεία που δίνουν στο κείμενο αυτοβιογραφικό χαρακτήρα είναι τα εξής:

– η πρωτοπρόσωπη αφήγηση – η κτητική αντωνυμία «μου» του τίτλου – η συνωνυμία αφηγητή και συγγραφέα (Γιωργής- Γεώργιος Βιζυηνός)

– η αμεσότητα της αφήγησης – η εσωτερική εστίαση – ο δραματοποιημένος αφηγητής Παρά τον αυτοβιογραφικό χαρακτήρα, πρέπει να τονιστεί ότι σκοπός του Βιζυηνού δεν είναι να γράψει την αυτοβιογραφία του, αλλά μέσω του βιωματικού υλικού να διεισδύσει στην ανθρώπινη ψυχή και να δώσει την εικόνα του ανθρώπινου δράματος. Γράφει χαρακτηριστικά ο Κ.Στεργιόπουλος «Σκοπός του δεν είναι να αυτοβιογραφηθεί και ν΄ αφηγηθεί τα ατομικά του παθήματα και τα παθήματα της οικογένειάς του, αλλά να συνθέσει έργα ικανά να δώσουν μια εικόνα του ανθρώπινου δράματος, όπου ο μύθος, η πλοκή και τα πρόσωπα να κινούνται και να συμπλέκονται με τη δύναμη του μοιραίου. Ιδιαίτερα πρέπει να εξαρθεί η δραματική πυκνότητα και οι επεμβάσεις της μοίρας, που φέρνουν τους χαρακτήρες αντιμέτωπους, καθώς από το ένα, το αρχικό μοιραίο γεγονός προκύπτουν στη συνέχεια άλλες δραματικές συνέπειες, με αντίκτυπο πάνω σε όλους».

Β) «Όνειρο στο κύμα»
Το «όνειρο στο κύμα» ανήκει στα αυτοβιογραφικά έργα του Παπαδιαμάντη. Καταγράφει βιώματα του συγγραφέα από το παρελθόν, τα οποία ανακαλούνται στο παρόν. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση και ο εξομολογητικος χαρακτήρας του έργου δείχνουν πως ο συγγραφέας ανακαλεί μια εμπειρία από την προσωπική του ζωή, ένα προσωπικό βίωμα.

Το αυτοβιογραφικό στοιχείο που εντοπίζουμε είναι:

– οι εικόνες από το νησιωτικό περιβάλλον και τη φύση της Σκιάθου – τα σκιαθίτικα τοπωνύμια – η θρησκευτικότητα του χώρου – η σχέση του συγγραφέα με τη θάλασσα.

Εξαιτίας, ωστόσο, του τολμηρού θέματος του διηγήματος, της έμφυτης κοινωνικής συστολής και της παιδείας του, μιας παιδείας ασύμβατης με τις σωματικές απολαύσεις, ο Παπαδιαμάντης αποποιείται την ταύτισή του με τον ήρωα. Γι΄ αυτόν άλλωστε, το λόγο και ολόκληρο το διήγημα βρίσκεται μέσα σε εισαγωγικά, ώστε ο αναγνώστης να σχηματίσει την εντύπωση πως μεταφέρονται ξένες εμπειρίες. Ολοκληρώνει μάλιστα την αφήγησή του με τη φράση «δια την αντιγραφήν» υπογράφοντας ως υπεύθυνος την αντιγραφής ενός ξένου βιώματος, θέλοντας να αναιρέσει τον «απομνημονευματικό» χαρακτήρα του διηγήματος (τεχνική πλαστοπροσωπίας).

ΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΙΜΕΛΗΘΗΚΑΝ ΤΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΠΟΛΥΤΡΟΠΟ