[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Ένας κόσμος που αλλάζει

Από το «η κρίση μπορεί και να μην έρθει στην Ελλάδα»- δεν είναι πολύς καιρός – μέχρι το «βοήθεια, δεν τα βγάζω πέρα μόνος μου» του Πρωθυπουργού η απόσταση είναι τεράστια· και από το «η οικονομία μας εξυγιάνθηκε» μέχρι το πάλι «τα κεφάλια μέσα» – ούτε εδώ είναι πολύς καιρός- η απόσταση δεν είναι μόνον τεράστια, είναι και αδιανόητη. Προτιμώ να μη χαρακτηρίσω τον παραπάνω «υπεύθυνο» πολιτικό λόγο αλλιώς, γιατί το θέμα μου σήμερα είναι άλλο. Άλλωστε, επανειλημμένα, σε πρόσφατες επιφυλλίδες μου έχω κάνει λόγο για την περιφρόνηση της κοινωνίας. Ας πάμε σε ένα άλλο ζήτημα που συνεχώς προβάλλεται, με ιδιαίτερη έμφαση στην Ελλάδα, ως αιτία της οικονομικής κρίσης, κυρίως από τις κυβερνήσεις των χωρών με τις πιο αδύναμες οικονομίες· εδώ μάλιστα προβάλλεται ως η μοναδική αιτία. Είναι ψεύδος. Το μόνο εισαγόμενο είναι η στιγμή της έκρηξης. Θα εξηγήσω. Προηγουμένως θέλω να θυμίσω ότι όλες οι οικονομίες του, δυτικού τουλάχιστον, κόσμου ωθήθηκαν από τις δεξιές κυβερνήσεις τους έως τα πιο ακραία σημεία του νεοφιλελεύθερου μοντέλου. Τη στιγμή λοιπόν που έγινε το μπαμ στις ΗΠΑ όλες οι νεοφιλελεύθερες οικονομίες ήταν έτοιμες να καταρρεύσουν· και κατέρρευσαν.

Βέβαια, από τις νεοφιλελεύθερες οικονομίες του δυτικού κόσμου ήταν εξαρτημένες, λίγο έως πολύ, οι οικονομίες πολλών χωρών του κόσμου, είτε αυτές είναι νεοφιλελεύθερες, είτε όχι. Ώστε αυτή τη στιγμή καμιά οικονομία να μην αισθάνεται ασφαλής, όσο ισχυρή και αν είναι· η παγκοσμιοποίηση! Ιδιαίτερα στην Ελλάδα, όπου το μεταπολιτευτικό μοντέλο της οικονομίας δεν ήταν νεοφιλελεύθερο. Πώς έγινε λοιπόν και σήμερα, από το 2004, μιλούμε για «ανικανότητα» των οικονομικών υπουργών, για απραξία τους, κυρίως του Πρωθυπουργού, και για τόσα άλλα παρόμοια;

Επειδή δεν βλέπω να συμβαίνουν όλα αυτά και επειδή, αντίθετα, βλέπω ότι οι κυβερνήσεις από το 2004 πράττουν και παραπράττουν, προτείνω τα περί απραξίας, ανικανότητας, αχρηστίας κ.λπ. να τα ξανασκεφτούμε με τα μάτια της νεοφιλελεύθερης πολιτικής τους. Ας θυμηθούμε πόσο απορούσαμε όλοι το 2004 για το πρωτοφανές, μία χώρα, η δική μας, να ζητάει από μόνη της από την επίσης νεοφιλελεύθερη Ευρωπαϊκή Ένωση να τεθεί υπό την επιτήρησή της! Αυτό δεν ήταν καθόλου από άγνοια, ούτε από ανικανότητα. Απλώς η χώρα ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Ένωση βοήθεια για να βάλει την οικονομία της σε νεοφιλελεύθερη τροχιά. Και ήταν βέβαια η πρώτη αντικοινωνική πράξη τών από το 2004 κυβερνήσεων.

Αν περιορίσουμε τη ματιά μας στην οικονομία, που όμως δεν είναι παρά το όχημα που οδηγεί κατευθείαν στις κοινωνικές πραγματικότητες, όπως θα δούμε σε λίγο, ο φόβος, σε βαθμό σχεδόν βεβαιότητας, είναι ότι η διάρκειά της θα είναι μακρά, περισσότερο και από τα τέσσερα χρόνια, που κατέληξε τώρα να σιγολένε οι «εγκέφαλοι», από το εξάμηνο, τον χρόνο και το πολύ δύο χρόνια που μας βεβαίωναν πριν από λίγους μόνον μήνες. Και δυστυχώς, δεν πρόκειται να είναι μόνον διαρκής, αλλά και πολύ βαθύτερη από αυτήν που ζούμε σήμερα. Στην καθημερινότητά μας δεν αποκλείεται να ζήσουμε μαύρες μέρες που μπορεί να θυμίσουν σε μας της γενιάς μου- ούτε να το σκέφτομαι δε θέλω- εφιαλτικές πραγματικότητες από τα χρόνια του ΄40. Τις μαύρες σκέψεις τις κάνω γιατί βλέπω ότι, παντού, η αγωνιώδης προσπάθεια της πολιτικής εξουσίας είναι να υποστηριχθούν οι βάσεις του οικονομικού νεοφιλελευθερισμού, οι τράπεζες.

Η μόνη πολιτική που θα έκανε δυνατή την ανατροπή του συστήματος- για σύστημα πρόκειται- του νεοφιλελευθερισμού, θα ήταν, νομίζω, να ενισχυθεί η παραγωγική βάση της χώρας. Πάλι δυστυχώς, δεν την βλέπω να έρχεται αυτήν την πολιτική. Αν αποδειχτεί ότι δεν βλέπω καλά, θα είμαι ο πρώτος που θα πανηγυρίσω. Να πάω τώρα στο τελευταίο θέμα του σημερινού σημειώματος· από τον τίτλο του είναι φανερό: το κέντρο του προβλήματος βρίσκεται στο μεγάλο σύνολο που λέγεται κοινωνία, που πολύ φοβούμαι ότι την έννοια- και το πράγμα- κοινωνία την έχουμε διαγράψει από τις αναλύσεις μας. Γιατί, τελικά, αυτό που αλλάζει, ριζικά και ραγδαία, είναι αυτή, η κοινωνία: από τότε που άρχισε να εφαρμόζεται- δεν είναι πολλά χρόνια- το νέο φιλελεύθερο μοντέλο στην οικονομία δεν κάνει άλλο από το να αλλάζει τις κοινωνικές σχέσεις· το έχω πει πολλές φορές: στην Ιστορία αυτό που αλλάζει βαθιά χωρίς να το βλέπουμε είναι οι κοινωνικές σχέσεις. Και σε κάποια στιγμή αντιλαμβανόμαστε ότι ο ίδιος μας ο κόσμος, ο διπλανός, ο δικός μας κόσμος είναι από πολύ έως εντελώς αλλιώτικος. Αυτό συμβαίνει τώρα. Οι κοινωνικές αλλαγές που συντελούνται είναι τόσο ριζικές που ήδη αφήνουν πίσω τους συντρίμμια. Και αυτό είναι που περισσότερο από οτιδήποτε άλλο θυμίζει, σε μας τους ηλικιωμένους, μετακατοχικές πραγματικότητες. Αλλά ρωτώ: χωρίς τη συμμετοχή μας; χωρίς εμάς; με εμάς να περιμένουμε να δούμε το εύρος που θα έχουν τα «υπέρ των ασθενεστέρων» τάξεων μέτρα της όποιας κυβέρνησης. Πάλι αλλάζουν την κοινωνία χωρίς την κοινωνία; Ξέρω ότι κυρίως τα τελευταία για τις κοινωνικές αλλαγές χρειάζονται ευρύτερη και βαθύτερη ανάλυση. Ο χώρος μου για σήμερα έχει εξαντληθεί. Θα συνεχίσω βέβαια και θα προσπαθήσω να περιγράψω τα πράγματα λιγότερο μαύρα· πώς να το κάνω; Κυρίως όμως χρωστώ μια περιγραφή γι΄ αυτό που συνιστά την αλλαγμένη αύριο κοινωνία.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών

ΣΥΝΤΡΙΜΜΙΑ

Οι κοινωνικές αλλαγές που συντελούνται είναι τόσο ριζικές που ήδη αφήνουν πίσω τους συντρίμμια. Και αυτό είναι που περισσότερο από οτιδήποτε άλλο θυμίζει, σε μας τους ηλικιωμένους, μετακατοχικές πραγματικότητες