Χάρολντ Πίντερ: «Παύση» στη φωνή της συνείδησης

Την παραμονή των Χριστουγέννων έπεσε η αυλαία για τον Χάρολντ Πίντερ, έναν από τους σημαντικότερους θεατρικούς συγγραφείς της εποχής μας, ο οποίος το 2005 είχε τιμηθεί με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Ο 78χρονος Πίντερ υπήρξε από τους πιο δραστήριους πολιτικούς ακτιβιστές της Βρετανίας.

Η δεύτερη σύζυγός του λαίδη Αντόνια Φρέιζερ ανακοίνωσε την είδηση του θανάτου τού συγγραφέα, ο οποίος έπασχε από καρκίνο του οισοφάγου τα τελευταία 6 χρόνια: «Ήταν ένας σπουδαίος άνδρας και είχα το προνόμιο να ζω μαζί του για περισσότερα από 33 χρόνια. Θα μείνει για πάντα στη μνήμη μας». Τα μεγαλύτερα ονόματα του βρετανικού θεάτρου έσπευσαν να αποτίσουν φόρο τιμής στον Πίντερ ο οποίος ήταν γνωστός και για τις πολιτικές του απόψεις- στην ομιλία για τη βράβευσή του με Νόμπελ το 2005 είχε στηλιτεύσει την αμερικανική και τη βρετανική εξωτερική πολιτική και είχε ζητήσει την παραπομπή του Τζορτζ Μπους και του Τόνι Μπλερ στο δικαστήριο της Χάγης επειδή «άρχισσαν τον πόλεμο στο Ιράκ».

Ο Πίντερ έχει συγγράψει περισσότερα από 30 θεατρικά έργα, τα οποία κατατάσσονται από τους ειδικούς μεταξύ των σημαντικότερων του δεύτερου μισού τού 20ού αιώνα. Η συγγραφική του ιδιότητα δεν περιορίστηκε όμως μόνο στα θεατρικά έργα. Ήταν και ποιητής. Επίσης είχε γράψει και σενάρια για ταινίες, πολλά εκ των οποίων ήταν προσαρμογή των έργων του για τον κινηματογράφο. Ο Βρετανός συγγραφέας είχε σκηνοθετήσει και πολλές θεατρικές παραστάσεις.

Η δράση του Πίντερ δεν περιοριζόταν όμως μόνο στη συγγραφή και τη θεατρική σκηνοθεσία. Ήταν επίσης πολύ σημαντικός πολιτικός ακτιβιστής, ο οποίος παρενέβαινε συστηματικά και ριζοσπαστικά στα πολιτικά δρώμενα. Το 1985 ως ενεργό μέλος της Διεθνούς Ένωσης Συγγραφέων είχε ταξιδέψει μαζί με τον Άρθουρ Μίλερ στην Τουρκία όπου καταπατούνταν τα δικαιώματα των συγγραφέων. Οι δυο τους είχαν συναντηθεί με τον νεαρό τότε Ορχάν Παμούκ- αργότερα τιμήθηκε κι αυτός με Νόμπελ Λογοτεχνίας- προκειμένου να εκφράσουν την συμπαράστασή τους στους διωκόμενους συγγραφείς και δημοσιογράφους. Πέρυυσι, παρά την ασθένειά του, είχε πάρει μέρος σε διαδήλωση που έγινε έξω από την τουρκική πρεσβεία στο Λονδίνο. «Όλοι εξεπλάγησαν όταν τον είδαν να βγαίνει από το ταξί στηριζόμενος σε ένα μπαστούνι, για να διαδηλώσει μαζί μας», θυμάται ένας παριστάμενος φίλος του.

Έφτιαξε σχολή. Στο θεατρικό του έργο ο Πίντερ ήταν γνωστός επειδή ανέδειξε με μοναδικό τρόπο την περιπλοκότητα των συναισθημάτων. Το συγγραφικό του στυλ περιείχε σημαντικές παύσεις στους διαλόγους που αντικατόπτριζαν τις συναισθηματικές συγκρούσεις των ηρώων του, τις αποκαλούμενες «πιντερικές παύσεις». Όπως ανέφερε και η Ακαδημία Νόμπελ στο σκεπτικό τής απονομής του βραβείου στον Βρετανό συγγραφέα, «ο Πίντερ επανέφερε στο θέατρο τα βασικά του στοιχεία: τον κλειστό χώρο και τον απρόβλεπτο διάλογο, όπου οι άνθρωποι βρίσκονται ο ένας στο έλεος του άλλου και κάθε προσποίηση διαλύεται».

ΕΙΠΕ

Το παρελθόν είναι αυτό που θυμάσαι, αυτό που φαντάζεσαι ότι θυμάσαι, αυτό που πείθεις τον εαυτό σου ότι θυμάσαι ή προσποιείσαι ότι θυμάσαι Έκανα ένα τεράστιο λάθος όταν ήμουν νέος, από το οποίο δεν μπόρεσα ποτέ να συνέλθω εντελώς.

Έγραψα τη λέξη «παύση» στο πρώτο μου έργο Τείνω να πιστέψω ότι το κρίκετ είναι το πιο σημαντικό απ΄ όσα δημιούργησε ο Θεός στη γησίγουρα σημαντικότερο από το σεξ, αν και το σεξ δεν είναι και άσχημο Τα εγκλήματα των ΗΠΑ σε όλο τον κόσμο ήταν συστηματικά, διαρκή, αδυσώπητα και πλήρως καταγεγραμμένα, όμως κανείς δεν μιλά γι΄ αυτά Ένας τρόπος να κοιτάμε τον λόγο είναι να πούμε ότι αποτελεί ένα διαρκές στρατήγημα για να καλύψουμε τη γύμνια
Αποχαιρετισμός
ΤΗΣ ΕΛΣΗΣ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΔΟΥ

Το ελληνικό θέατρο από πολύ νωρίς καθιέρωσε τον Χάρολντ Πίντερ ανάμεσα στους πιο δημοφιλείς σύγχρονους θεατρικούς συγγραφείς του ρεπερτορίου του. Με μια πρόχειρη στατιστική υπερβαίνουν τα 50 ανεβάσματα έργων του σε όλη τη χώρα, με πρωτοστάτη τον Κάρολο Κουν και το Θέατρο Τέχνης, που με συστηματική παρουσίαση των μεγάλων έργων του πραγματικά μύησαν το ελληνικό κοινό στον ιδιότυπο κόσμο του. Ο Μίνως Βολανάκης πρέπει επίσης να μνημονευθεί μεταξύ των πρώτων που γοητεύθηκαν από τη μαγεία και το μυστήριο της θεατρικής γλώσσας του, δουλεύοντας κυρίως πάνω στα μονόπρακτά του. Το ΚΘΒΕ τον τίμησε τρεις φορές με σημαντικά ανεβάσματα έργων του. Πιο πρόσφατα ο Αντώνης Αντύπας και ο Λευτέρης Βογιατζής έδωσαν νέα δημιουργική πνοή στο ενδιαφέρον της ελληνικής σκηνής για τον Πίντερ.

Εκτιμώντας τη μεγάλη απήχηση των έργων του στο ελληνικό κοινό, είναι άξιο μελέτης το πώς ένας συγγραφέας που έχει πολλές φορές χαρακτηρισθεί από τους κριτικούς ως κατ΄ εξοχήν Βρετανός στη σύλληψη χαρακτήρων και ψυχοκοινωνικών καταστάσεων κατάφερε να συγκινήσει τόσο πολύ ένα κοινό με τόσο διαφορετικό κοινωνικοπολιτικό και πολιτισμικό υπόβαθρο. Η βαθιά ανθρώπινη ματιά του μέσα στο ατομικό και συλλογικό ασυνείδητο μεταφράζει τη θεατρική γλώσσα του και την κάνει οικεία σε κάθε πολιτισμικό περίγυρο. Η πάλλουσα παρουσία του Πίντερ στην ελληνική σκηνή είναι ο καλύτερος αποχαιρετισμός μας στο φθαρτό σώμα του.

Η Έλση Σακελλαρίδου είναι καθηγήτρια Θεατρολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

«Να αποκαταστήσουμε την ανθρώπινη αξιοπρέπεια»

Απόσπασμα από τη βιντεοσκοπημένη ομιλία του Χάρολντ Πίντερ, η οποία προβλήθηκε στη Στοκχόλμη εν τη απουσία του, όταν του απονεμήθηκε το Νόμπελ Λογοτεχνίας του 2005.

«Το 1958 έγραψα: “Δεν υπάρχουν σαφείς διαχωριστικές διαφορές μεταξύ αυτού που είναι πραγματικό και αυτού που δεν είναι, ούτε του αληθούς και του αναληθούς. Δεν είναι απαραίτητο κάτι να είναι ή αλήθεια ή ψέμα. Μπορεί να είναι και τα δύο”.

Πιστεύω ότι αυτές οι σκέψεις εξακολουθούν να ισχύουν και σήμερα ως προς τη διερεύνηση της πραγματικότητας μέσω της τέχνης. Έτσι, ως συγγραφέας τις υποστηρίζω, αλλά ως πολίτης αδυνατώ. Ως πολίτης οφείλω να αναρωτηθώ: Τι είναι αλήθεια; Τι είναι ψέμα; Η αλήθεια στο θέατρο πάντοτε διαφεύγει. Δεν τη βρίσκεις ποτέ ολόκληρη, αλλά η αναζήτησή της είναι συναρπαστική. Η αναζήτηση είναι εκείνο που οδηγεί την προσπάθεια. Η αναζήτηση είναι ο σκοπός σου. Τις περισσότερες φορές μέσα στο σκοτάδι προσκρούεις στην αλήθεια, συγκρούεσαι μαζί της ή, ρίχνοντάς της μια φευγαλέα ματιά, βλέπεις μια εικόνα ή ένα σχήμα που μοιάζει να ανταποκρίνεται στην αλήθεια, συχνά χωρίς να συνειδητοποιείς ότι συνέβη αυτό. Αλλά η πραγματική αλήθεια είναι ότι ποτέ δεν υπάρχει μια μοναδική αλήθεια στη δραματική τέχνη. Υπάρχουν πολλές που συγκρούονται, αντικατοπτρίζουν η μία την άλλη, αγνοούν η μία την άλλη, κοροϊδεύουν η μία την άλλη. Μερικές φορές αισθάνεσαι για μια στιγμή ότι κρατάς την αλήθεια εκείνης της στιγμής στα χέρια σου κι αμέσως μετά γλιστράει και χάνεται.

Πιστεύω ότι παρά τα τεράστια, υπαρκτά εμπόδια, υψίστης σημασίας υποχρέωση που μας αφορά όλους, εμάς τους πολίτες, είναι να έχουμε ατρόμητη, απαρέγκλιτη, άγρια πνευματική αποφασιστικότητα για να ορίσουμε την πραγματική αλήθεια της ζωής μας και της κοινωνίας μας. Είναι επιτακτική ανάγκη. Εάν μια τέτοια στάση δεν ενσωματωθεί στο πολιτικό μας όραμα, δεν έχουμε καμία ελπίδα να αποκαταστήσουμε ό,τι σχεδόν έχουμε χάσει: την ανθρώπινη αξιοπρέπεια».

Ο Βρετανός που αγαπήθηκε από την Ελλάδα

Συστήθηκε στο ελληνικό κοινό το 1961 από την Πειραματική Σκηνή- Θέατρο Τσέπης με το πρώτο του έργο «Το δωμάτιο», ενώ τέσσερα χρόνια μετά ο Κάρολος Κουν σκηνοθέτησε τον «Επιστάτη» του στο Θέατρο Τέχνης.

Ο Αντώνης Αντύπας, σκηνοθέτης των περισσότερων παραστάσεων έργων του Πίντερ στην Ελλάδα, μίλησε στα «ΝΕΑ» για τη σχέση του με τον Πίντερ και το έργο του, όταν ως μαθητής ακόμη του Θεάτρου Τέχνης εκλήθη από τον Κάρολο Κουν στις πρόβες του «Γυρισμού» το 1967. «Με επηρέασε πολύ από τότε», θυμάται. «Πρωτοανεβάσαμε τρία μονόπρακτά του το 1987 στο Απλό Θέατρο. Ήταν αποκάλυψη ο Πίντερ, με τον καθημερινό λόγο του, που ήταν ιδιαίτερα ελλειπτικός και τόσο σημαίνων. Ήταν τιμή μου που το 2005, με πρόσκληση και επιμονή δική του, είχα κληθεί στο Τορίνο όπου του απονεμήθηκε το Ευρωπαϊκό Βραβείο Θεάτρου και μίλησα για το πόσο σημαντικό ήταν για την Ελλάδα και το έργο του και η φωνή του υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων».

● Μίμης Κουγιουμτζής (έπαιξε στα έργα του Πίντερ «Γυρισμός» το 1967, «Πάρτι γενεθλίων», 1969 και σκηνοθέτησε το «Τοπίο», 1982): «Ο Πίντερ έφερε στη δεκαετία του ΄60 μια καινούργια πνοή στο θέατρο. Ο Κουν θεωρούσε ότι ο Πίντερ τον βοηθούσε να πλησιάσει την αρχαία ελληνική τραγωδία. Στο έργο του ανακαλύψαμε τη συνομιλία της σιωπής», έλεγε στο «Βήμα» το 2000.

● Λευτέρης Βογιατζής («Τέφρα και σκιά»): «Υπάρχει μια επικοινωνία του με το ελληνικό κοινό, αν και ο θεατής δεν έχει συνηθίσει να λειτουργεί έτσι όπως προτείνει ο Πίντερ, να σκέφτεται δηλαδή όπως αισθάνεται».

● Μιχαήλ Μαρμαρινός («Νύχτα», 1984): «Είναι ο συγγραφέας που μετέτρεψε σε δραματική συνθήκη την πάρα πολύ σημερινή έννοια του “άλλα λέω και άλλα τρέχουν από κάτω”». ● Γιάννης Κακλέας («Πάρτι γενεθλίων, 1987): «Τρομακτικά έντονο στον Πίντερ είναι το ονειρικό- εφιαλτικό τοπίο, αλλά και εκείνο το δαιμονικό χιούμορ του- το μόνο που έχει παρεξηγηθεί στις ελληνικές παραστάσεις».

● Νίκος Μαστοράκης («Παλιοί καιροί», 1996): «Ο κίνδυνος για έναν σκηνοθέτη που ανεβάζει πρώτη φορά Πίντερ είναι να χαθεί μέσα στην πιντερική ατμόσφαιρα, η οποία μπορεί να θολώσει το βλέμμα».