Φαινόμενα

Το ριάλιτι της φτώχειας
, Της Πόπης Διαμαντάκου diaman@dolnet.gr

Χειρότερη και από την πραγματική δυστυχία αυτή η εικόνα και η αίσθηση της μιζέριας που αναδύεται κάθε βράδυ από τα δελτία των 20.00

Μια φαντασμαγορία της φτώχειας χωρίς προηγούμενο καταναλώνεται από τον τηλεθεατή πριν ακόμη καλά καλά συνειδητοποιήσει η παγκόσμια αγορά ότι βρίσκεται σε κρίση. Αντί να αναζητούμε λύσεις και μηχανισμούς αντίστασης, καταναλώνουμε το θέαμα ενός ζοφερού μέλλοντος. Και όταν θα ΄ρθουν τα δύσκολα, θα τα θεωρούμε αυτονόητα και διόλου τρομερά. Θα ΄χουμε προεξοφλήσει τον τρόμο.

Με τον ίδιο τρόπο που κάθε Χριστούγεννα και Μεγάλη Εβδομάδα ίπτανται κρεατικά και ζαρζαβατικά σε ύψη δυσθεώρητα για το φτωχό βαλάντιο των μισθοσυντήρητων. Η αίσθηση μιας μυθιστορηματικής ανέχειας, με ρίζες βέβαια στην πραγματικότητα, αλλά διαστάσεις τέτοιες που να κάνουν την πραγματική να μοιάζει ελάχιστη και υποφερτή αποτελούσε ανέκαθεν προϊόν του μιντιακού λαϊκισμού. Το στερεότυπο «οι φτωχοί υποφέρουν πολύ, οι πλούσιοι είναι ανάλγητοι και δεν υποφέρουν καθόλου» πουλούσε στις μεγάλες λαϊκές, μισθοσυντήρητες μάζες πλήθος οπτικοακουστικών και όχι μόνον προϊόντων. Το θέαμα μιας φτώχειας πολύ μεγαλύτερης, πολύ χειρότερης από την καθημερινή που βιώνουν χιλιάδες πολίτες έχει αναδειχθεί ως το καθημερινό ριάλιτι της εποχής.

Όχι ότι για μεγάλες κατηγορίες πολιτών δεν έχει έρθει η δύσκολη ώρα πολύ καιρό πριν, όταν εταιρείες έκλειναν η μία μετά την άλλη για να μεταφερθούν σε βαλκανικές χώρες με φθηνά μεροκάματα και ουδεμία φροντίδα μπορούσε να υπάρξει από ένα σύστημα που στηρίχτηκε στην «ελεύθερη διακίνηση κεφαλαίων και την απουσία ελέγχου». Όχι ότι δεν απολύονται τις ημέρες αυτές πολλοί εργαζόμενοι με την πρόφαση της εργοδοσίας για «οικονομία» χωρίς ουδείς να ελέγχει αν είναι έτσι τα πράγματα. Ούτε θα ισχυριστεί κανείς ότι δεν υπάρχει για ορισμένες επαγγελματικές κατηγορίες που κινούνται με τραπεζικά δάνεια στενότητα. Και πολύ περισσότερο δεν θα ισχυριστεί κανείς ότι οι τράπεζες δεν αυξάνουν σκανδαλωδώς επιτόκια επιβαρύνοντας όλο και περισσότερο τα νοικοκυριά.

Το κλίμα ωστόσο δεν είναι καινούργιο. Οι εισπρακτικές εταιρείες των τραπεζών ξεσαλώνουν καιρό. Η ασφυκτική ατμόσφαιρα που κορυφώνεται σήμερα διαμορφώνεται εδώ και πολλά χρόνια στην αγορά χωρίς ποτέ να προβληματιστεί κανείς για την αυξανόμενη πίεση από τη μια, αλλά και για την ευκολία με την οποία οι καταναλωτές αποδέχονταν τους όρους που έθεταν σε αμφισβήτηση την αξιοπρέπειά τους.

Ήταν τόσο γλυκό το όνειρο της κατανάλωσης, του ωραίου ιδιόκτητου σπιτιού και του ακριβού αυτοκινήτου! Αλλά δεν θα μπορούσε να ευδοκιμήσει ένα τέτοιο όνειρο, να ριζώσει σε συνειδήσεις και να ωθήσει σε ριψοκίνδυνες καταναλωτικές κινήσεις αν δεν συνοδευόταν από το απαραίτητο συμπλήρωμά του, την καλλιέργεια της ανευθυνότητας του καταναλωτή.

Οι υπογραφές σε συμβόλαια με τράπεζες για δάνεια, για κάρτες εμφανίζονταν (και οι καταναλωτές το πίστευαν) σαν τη χάρτα των δικαιωμάτων του πολίτη-καταναλωτή. Την ψευδαίσθηση διέλυαν τα «ψιλά γράμματα», αφού τόσο χαμηλό έπρεπε να είναι και το αίσθημα ευθύνης του πολίτη που έβαζε την υπογραφή του.

Το οικονομικό σύστημα έμοιαζε να αποπνέει υποσχέσεις, στοργή και γενναιοδωρία. Αυτήν την ατμόσφαιρα διαμόρφωναν τα μιντιακά θεάματα, αλλά την ίδια αναπαράγουν και σήμερα χάρη στους αυτοματισμούς της ψυχαγωγικής ενημέρωσης. Άλλωστε ο τρόμος είναι το ίδιο ψυχαγωγικός, ίσως μάλιστα και περισσότερο από την ελπίδα, γιατί διατηρεί το αίσθημα της ανευθυνότητας. Φταίει το σύστημα, η έξωθεν κρίση, ο μπαμπούλας, πάντως όχι εμείς.

Το θέαμα μιας φτώχειας πολύ μεγαλύτερης, πολύ χειρότερης από την καθημερινή που βιώνουν χιλιάδες πολίτες έχει αναδειχθεί ως το καθημερινό ριάλιτι της εποχής

Κλίμα μιζέριας και απελπισίας

Η μία μετά την άλλη περιπτώσεις δανειοληπτών που χάνουν τα σπίτια τους σε πλειστηριασμούς διανθίζουν τα ρεπορτάζ της ακρίβειας και της τραπεζικής αναλγησίαςόπως παραμονές εορτών τα ρεπορτάζ της Λαϊκής και του «άδειου εορταστικού τραπεζιού»-, διογκώνοντας την αίσθηση μιας απειλής που πλησιάζει για όλους, ανεξαιρέτως. Τρομαγμένοι και πεινασμένοι πριν από την ώρα τους όλοι και κυρίως βουτηγμένοι σε κλίμα μιζέριας και απελπισίας. Ποιους ωφελεί το κλίμα τρομολαγνείας; Την τηλεθέαση, τον συντηρητισμό και τον λαϊκισμό μιας κατηγορίας τηλεπαρουσιαστών και ορισμένων πολιτικών, που θεωρούν την κρίση ευκαιρία για να αναδειχθούν. Η τηλεοπτική αγανάκτηση για τη συμπεριφορά των μάνατζερ τραπεζών, ΔΕΗ κ.λπ. είναι πολύ φωτογενής τέτοιες ώρες- ιδίως όσον αφορά εκείνους που αποθέωναν πριν από λίγο καιρό τον μανατζερισμό και υπηρέτησαν πιστά τις αρχές της ψυχαγωγικής αφασίας των πολιτών-καταναλωτών.