Της αφυδατωμένης μνήμης

Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς πως ενώ η ζωή χρειάζεται ακόμα και την ευτέλεια για να υπάρξει, η μνήμη του κάθε ανθρώπου συντηρείται μόνον με την ποιότητα. Σε βαθμό που να αναρωτιέται κανείς τι θα ήταν προτιμότερο: να ζούμε σε περιόδους μεγάλων κοινωνικών συγκρούσεων ώστε τροφοδοτημένη, μαζί με τη ζωή και η μνήμη, να έχει η τελευταία να διαχειρίζεται γεγονότα σημαντικά, έντονα ή να κατακλυζόμαστε με τα σκουπίδια που οι κοινωνικά αναίμακτες εποχές συσσωρεύουν, ώστε να είναι το μόνο υλικό που έχει να αναπαραγάγει η μνήμη; Αν σκεφτεί κανείς πως ακόμα και οι συντηρητικότεροι ενήλικοι πολίτες θα αντικαθιστούσαν ευχαρίστως τους άπειρους νέους που ραχατεύουν στις καφετέριες, με τους «Λαμπράκηδες», είναι γιατί στην πραγματικότητα η οργάνωση αυτή μετέβαλε τον χρόνο σε κάτι χειροπιαστό για τη μνήμη, με τον υψηλό βαθμό των ενδιαφερόντων που διέθετε. Οι νέοι που ραχατεύουν στις καφετέριες, αλλά και όλος ο κοινωνικός και καλλιτεχνικός παρασιτισμός, όσον αφορά στις συζητήσεις που γίνονται και ως επιδημία απλώνονται στις νωθρές πολιτικά εποχές, γίνονται για τη μνήμη ένα βάρος καταθλιπτικά ασήκωτο.

Όταν η μνήμη αδυνατεί να επαναφέρει γεγονότα συγκλονιστικά, μια ζωή δεν γίνεται να νιώσει καταξιωμένη μέσα σε όση ευμάρεια και πλούτο κι αν έζησε. Έχει αποδειχθεί περίτρανα πια πως οι πιο ισορροπημένοι υπαρξιακά άνθρωποι, είναι όσοι θυμούνται τις περιόδους της προσωπικής τους ζωής σε σχέση με γεγονότα που χαρακτήρισαν τη ζωή στο σύνολό της και μιλάνε για τους εαυτούς τους με αναφορά σε ευρύτατα στρώματα ανθρώπων που δεν απέκτησαν ποτέ την ελαχιστότερη σχέση μαζί τους. Η αυστηρά προσωπική ζωή, όσο συγκλονιστική κι αν είναι εσωτερικά, δεν δημιουργεί ποτέ δραστήριες μνήμες. Σπάνια ή μάλλον ποτέ δεν θα ακούσεις έναν άνθρωπο να σου λέει: «Έγινε τούτο και το άλλο μιαν εποχή που είχα ένα μεγάλο εσωτερικό πρόβλημα». Αντίθετα πολύ συχνότερα θα σου ομολογήσουν: «Είχα έναν τρομερό πονόδοντο ή έβρεχε ραγδαία όταν παρουσιάστηκε αιφνίδια ο (τάδε) φίλος και μου ζήτησε δανεικά». Φτάνει να αντικαταστήσουμε τον «πονόδοντο» ή τη «βροχή», με ένα ακόμα πιο χειροπιαστό, μεγάλο κοινωνικά, γεγονός, για να καταλάβουμε πόση σημασία έχει για να καταξιωθεί μια ζωή, το περιεχόμενο που με αυτό, εκ των υστέρων, την πλουτίζει ή της αποδίδει η μνήμη.

Χωρίς να διαφωνεί κανείς με τη Μάρω Δούκα που σε έναν θεατρικό της μονόλογο με τον τίτλο «Σας αρέσει ο Μπραμς» ακούγεται σε κάποια στιγμή η ηρωίδα της να λέει: «Θεέ μου, φύλαγε να μη ζει κανείς σε μια χώρα όταν “γράφει” η Ιστορία», είναι γεγονός πως «σώζεται» κανείς μόνον όταν συμπλέκεται με τα ιστορικά γεγονότα της εποχής του και όχι όταν αναχαράζει τα εντελώς ιδιωτικά του πεπραγμένα. Αλλά για να συμπλακεί κανείς ώστε να τα θυμάται, χρειάζεται τα γεγονότα αυτής της μορφής να υπάρξουν. Όταν απουσιάζουν και η μνήμη, προκειμένου να καταξιώσει τη ζωή που υπήρξε, χρειάζεται να υποκύπτει στην ευτέλεια «Όταν ακούγαμε για τον Εφραίμ στην τηλεόραση και τρώγαμε κοτόπουλο με χυλοπίτες», τότε ακόμα και η Μαντόνα μπορεί να παρουσιαστεί, για τη μνήμη, ως σανίδα σωτηρίας. Αξίζει να προσέξουμε σε έρευνες για τη Μαντόνα πόσοι ομολόγησαν πως αν δεν έχασαν το θέαμα, είναι γιατί δεν θα ήθελαν να έχουν απουσιάσει ενώ θα ακούγανε γι΄ αυτό στο μέλλον. Τελικά είτε πρόκειται για τον κομήτη του Χάλεϊ είτε για τη γιορτή της 14ης Ιουλίου στη Γαλλία είτε για το καρναβάλι του Ρίο Ντε Τζανέιρο είτε για τη Μαντόνα, οι άνθρωποι φαίνεται να επενδύουν στην ανάμνηση των γεγονότων πολύ περισσότερο απ΄ ό,τι στη στιγμή που συντελούνταν.

Και ενώ πρόκειται για υπόθεση παρά για κάτι επιστημονικά τεκμηριωμένο, βάσιμα θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς για τη νόσο «Αλτσχάιμερ», «νεόκοπη» καθώς είναι: μήπως ο ίδιος ο οργανισμός του ανθρώπου, η ζωή δηλαδή, έχει εφεύρει τη νόσο αυτή ως ένα είδος αυτοκάθαρσης, ώστε σε δοχεία απορριμμάτων καθώς έχουμε μεταβληθεί με την τηλεόραση τις τελευταίες δεκαετίες όλοι μας, να προστατευόμαστε μ΄ αυτόν έστω τον εξαιρετικά οδυνηρό τρόπο; Γιατί πώς είναι δυνατόν η κρισιμότερη «έξοδος» στη ζωή του ανθρώπου, όπως είναι ο θάνατος, να επιχειρείται με παραστάτες, την ευτέλεια και τη χυδαιότητα όπως τις στοιχειοθετούν ονόματα ασήμαντα και εικόνες τιποτένιες.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη»