Η αρχιτεκτονική «βλέπει» τα καταλύματα εκτάκτου ανάγκης

Το προσωρινό κατάλυμα ή αλλιώς η κατάλυση εκτάκτου ανάγκης υπήρξε πάντοτε ένα κεντρικό ζήτημα στην αρχιτεκτονική συνείδηση. Όχι όμως απαραίτητα και σε εκείνη των αρχιτεκτόνων, τουλάχιστον των πιο «επωνύμων», που τα τελευταία χρόνια μάς προσέφεραν μια πληθώρα μουσείων, μεγάρων μουσικής, σταδίων και συνεδριακών κέντρων (στα πλαίσια της ανάδυσης της κουλτούρας της αναψυχής), χάρις των οποίων αναδείχθηκαν ιδιαίτερα στο ιδιότυπο διεθνές Star-System. Στις αρχές του 21ου αιώνα μαζί με την κυριαχία της ελεύθερης αγοράς και του ανταγωνισμού, ο αρχιτέκτονας έχει εμβυθιστεί σ΄ένα ρόλο ακριβώς αντίθετο από εκείνο που υποστήριζε ο Ηabraken. Έχει υπερδιογκώσει ένα Εγώ που κυριαρχεί στον κοινωνικό ρόλο της Αρχιτεκτονικής και αντικατοπτρίζεται στα δημιουργήματά του, που παρ΄ όλες τις ασυνέχειες και ασυνάφειες με το περιβάλλον- κτιστό και άκτιστο- πολλές φορές τον δικαιώνουν αφού μέσω αυτών πόλεις διατηρούν ή και αποκτούν ηγετικές θέσεις στον αναπτυξιακό παγκόσμιο χάρτη.

Το ζήτημα όμως των μεταναστεύσεων και του αντίστοιχου καταλύματος, σε συνδυασμό με την πρόσφατη μαζική εκκένωση της Νέας Ορλεάνης- λόγω ενός νέου τυφώνα- τοποθετείται εκ νέου στο προσκήνιο από το Διεθνές Συνέδριο Αρχιτεκτόνων (UΙΑ) που έγινε στο Τορίνο τον Ιούλιο που μας πέρασε, αλλά και από τη διεθνώς καταξιωμένη Τriennale του Μιλάνου η οποία ολοκληρώνεται στις 14 Σεπτεμβρίου. Στα πλαίσια της τελευταίας, η έκθεση «Σπίτι για Όλους» επιζητά την επανασύνδεση με την παράδοση που δημιούργησε το Μοντέρνο και οι μεσοπολεμικές διεργασίες και η οποία επανέρχεται με τη σημερινή ευρύτερη κρίση της μεταμοντέρνας μητρόπολης.

Σαφώς και ο μεσοπολεμικός ρασιοναλισμός με το σύνθημα: Κατοικία ως Μηχανή Κατοίκησης, και το existenzminimum, δεν μπορεί να ερμηνεύσει τις σημερινές προβληματικές και ανάγκες. Η αντιπαράθεση όμως της έκθεσης στο Μιλάνο με λύσεις της τότε εποχής και προτάσεις για τις σύγχρονες ανάγκες άμεσης κατάλυσης δημιουργεί ευχάριστες ζυμώσεις και προβληματισμό για τη δημιουργία όλο και περισσότερων «ανθρώπινων απορριμμάτων»όπως έγραφε ο Ζygmunt Βauman- απόρροια ίσως των νεοφιλελεύθερων πρακτικών και της κατεδάφισης του κράτους πρόνοιας. Έτσι παρατίθενται οι προκατασκευές των Αalto, Gropius, Le Corbusier, Νeutra, Ρrouvι και άλλων ως ιστορικά παραδείγματα, μαζί με τις σύγχρονες λύσεις που προτείνουν οι Μassimiliano Fuksas, Κengo Κuma, Μinoletti, ΜVRDV και Jean Νouvel και οι οποίες απευθύνονται σε «ειδικούς» χρήστες όπως: φοιτητές, μετανάστες, νομάδες, εργάτες. Θα θαυμάσει κανείς απίστευτες δημιουργίες όπως το Σπίτι-Ομπρέλα του Κengo Κuma, το πειραματικό σπίτι από μπετόν που φουσκώνει (ναι, φουσκώνει!) και είναι έτοιμο σε 12 ώρες ή τη «Ρόζ μελέτη» των Graftlab για τη Νέα Ορλεάνη, η οποία και υλοποιήθηκε.

Οι νέες προτάσεις, που παρουσιάζονται μάλιστα και σε κλίμακα 1:1, με έμφαση στην περιβαλλοντική συμβατότητα των αρχιτεκτονημάτων και στην ανάγκη για εφεύρεση νέων τυπολογιών, πέρα από την ευρηματικότητα και τον πειραματικό χαρακτήρα τους, επιχειρούν αποκλίνοντας από τα πρότυπα της αγοράς να αποτυπώσουν τη σύγχρονη κατάσταση των υποβαθμισμένων αυτοστέγαστων συνοικιών, τα γαλλικά προάστια των πολιτών «δευτέρας κατηγορίας», τις άθλιες και ταυτόχρονα ποιητικές συνθήκες κατοίκησης των Rom, τα αδιέξοδα των αστέγων στις σύγχρονες πόλεις. Επιχειρούν να κάνουν κυρίαρχο λόγο την προσπάθεια για κοινωνική συνοχή με τη βοήθεια της αρχιτεκτονικής αφήνοντας κατά μέρος τα ζητήματα οικονομικού κέρδους και εστιάζοντας στην ενίσχυση των ασθενέστερων κοινωνικά ομάδων μέσω του καταλύματος, πρωταρχικό βήμα για μια ευρύτερη κοινωνική ώσμωση στην πόλη. Παράλληλα επαναφέρουν προς συζήτηση το ζήτημα του πραγματικού προορισμού της αρχιτεκτονικής και τις συγκλίσεις ή αποκλίσεις της με τα κοινωνικά προβλήματα, θυμίζοντας ένα θεμελιώδες μάθημα: Η πόλη είναι οι άνθρωποι (και όχι μονάχα τα κτίρια).

Ο Νίκος Μιτζάλης είναι δρ αρχιτέκτονας στο ΕΜΠ-ΙUAV.