Η παγκοσμιοποίηση και τα σκιάχτρα της

ΠΟΛΛΑ ΦΑΝΤΑΣΜΑΤΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ
ΠΛΑΝΙΟΝΤΑΙ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ. ΜΕΤΑΞΥ ΑΥΤΩΝ
ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΒΕΒΑΙΑ ΤΟ ΠΑΛΑΙΟ ΕΚΕΙΝΟ ΤΟΥ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΥ, ΟΥΤΕ ΟΜΩΣ ΑΥΤΟ ΤΟΥ «ΝΕΟΥ ΨΥΧΡΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ», ΟΠΩΣ ΘΕΛΟΥΝ ΝΑ ΜΑΣ ΠΕΙΣΟΥΝ ΟΙ ΝΕΟΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΙΣ ΔΥΟ ΟΧΘΕΣ ΤΟΥ ΑΤΛΑΝΤΙΚΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ
Οι αναφορές σε ένα νέο «1947», δηλαδή σε μια υποτιθέμενη επάνοδο στον Ψυχρό Πόλεμο, μπορεί να διεγείρουν τα ιστορικοπολιτικά ανακλαστικά των ελίτ και της «κοινής γνώμης», ουδεμία όμως σχέση με την πραγματικότητα έχουν. Στις σημερινές συνθήκες, η αντίθεση ΗΠΑ- Ρωσίας δεν μπορεί να παραγάγει μια νέα παγκόσμια διαιρετική τομή. Κανένα από τα δύο κράτη δεν μπορεί να αναγνωριστεί ως πόλος μιας ιδεολογικοπολιτικής αντίληψης, ικανής να συγκεντρώσει διεθνείς συναινέσεις. Έχει δίκιο ο Βλαντίμιρ Πούτιν όταν λέει ότι δεν υπάρχουν οι ιδεολογικές συνθήκες ενός νέου Ψυχρού Πολέμου. Δεν υπάρχει όμως ούτε η αναγκαία ισχύς. Για τη Ρωσία είναι προφανές. Μπορεί να «επιστρέφει», αλλά σε καμία περίπτωση δεν έχει τη δύναμη να αποτελέσει παγκόσμιο πόλο. Αντιθέτως χρειάζεται σφόδρα τη «Δύση» και ειδικά την Ευρώπη, προκειμένου η «επιστροφή» της να μη γίνει με μπρεζνιεφικούς όρους: μια τριτοκοσμική οικονομία με πυρηνικά, που η ευημερία της εξαρτάται καθοριστικά από τις διεθνείς τιμές του πετρελαίου. Και οι ΗΠΑ όμως, παρά την τεράστια ισχύ τους, έχουν πάψει να είναι ηγεμονικές και γι΄ αυτό ο «αντιρωσισμός» τους είναι πασιφανώς ιδιοτελής και συνεπώς μη πειστικός στους «συμμάχους». Οι οποίοι άλλωστε δείχνουν όλο και λιγότερο διαθέσιμοι να πληρώνουν το διεθνές κόστος της καταστροφικής περιόδου των neocons.

Η «επιστροφή» της Ρωσίας προσθέτει ένα σημαντικό βάρος στο ζύγι της εξισορρόπησης της αμερικανικής ισχύος και ασφαλώς θα ενισχύσει τις διάχυτες παγκόσμιες δυνάμεις και διαθέσεις που αντιμάχονται τις ΗΠΑ ή/και τη «Δύση». Τόσο η επιθυμία εξισορρόπησης όσο και η διάχυτη εχθρότητα θα αποτελούν μια σταθερά της διεθνούς σκηνής, αυτό όμως δεν θα σημάνει την επιστροφή σε μια πόλωση φιλοαμερικανισμού- αντιαμερικανισμού. Γιατί ούτε αυτή η αντίθεση μπορεί να παγκοσμιοποιηθεί και να αποτελέσει μια περιεκτική γεωπολιτική, οικονομική και πολιτισμική διαιρετική τομή που θα πολώσει τον σημερινό κόσμο. Ο «φιλοαμερικανισμός» δεν μπορεί να πάρει τον χαρακτήρα συστράτευσης γιατί η Δύση δεν είναι πλέον ενιαία, οι ΗΠΑ δεν είναι πλέον σύμβολο και το οικονομικό της βάρος έχει μειωθεί. Αλλά και ο «αντιαμερικανισμός», παρ΄ ότι «έχει χτυπήσει ταβάνι» στην παγκόσμια κοινή γνώμη επί Μπους και θα συνεχίσει να αποτελεί μόνιμο παρακολούθημα της παγκόσμιας πολιτικής τα επόμενα χρόνια, δεν έχει τις προϋποθέσεις να συγκροτηθεί σε εναλλακτικό πόλο ούτε σε εναλλακτική πολιτική στρατηγική. Κανένας από τους ανερχόμενους παίκτες δεν έχει συμφέρον ούτε διάθεση να ενταχθεί σε οποιοδήποτε «αντιαμερικανικό μπλοκ», ούτε καν υπό τη μορφή ακέφαλης συστράτευσης, πόσω μάλλον υπό τη Ρωσία. Αντιθέτως, το οικονομικό και πολιτικό συμφέρον τους επιβάλλει μια πολύ πιο σύνθετη και ευέλικτη πολιτική, σύμφωνη με τις απαιτήσεις της πυκνής αλληλεξάρτησης του σύγχρονου κόσμου και μέσα σε αυτή την οπτική εντάσσουν (όσοι εντάσσουν) την επιδίωξη να εξισορροπήσουν την ισχύ των ΗΠΑ.

Μετα-ηγεμονική συνθήκη
Γιατί, τελικά, οι εξαγγελίες περί ενός «νέου Ψυχρού Πολέμου», «νέων σφαιρών επιρροής», κ.τ.τ., όταν δεν είναι απλώς προπαγάνδα, χωλαίνουν κατά τούτο: αναπαράγουν μια παρωχημένη αντίληψη της γεωπολιτικής, κατά την οποία το έθνος-κράτος ήταν ο μόνος σχεδόν πρωταγωνιστής, το εθνικό δημόσιο συμφέρον καθοριζόταν πρωτίστως με όρους στρατιωτικής ισχύος, η σχέση κράτους- παγκόσμιου συστήματος ήταν σαφώς οριοθετημένη και η πολιτική διεθνοποίηση έπαιρνε τη μορφή αποικιοποίησης, σφαιρών επιρροής ή συνασπισμών. Τίποτα από αυτά δεν ισχύει στη σύγχρονη παγκοσμιοποίηση, καθώς το έθνος-κράτος συνεχίζει να είναι σημαντικός παράγοντας, ούτε όμως μοναδικός, ούτε συνεκτικός στο εσωτερικό του· το εθνικό δημόσιο συμφέρον προσδιορίζεται κυρίως με όρους οικονομικής ανταγωνιστικότητας· οι πυκνές πολιτικές, οικονομικές, πολιτισμικές αλληλεξαρτήσεις συσκοτίζουν τα όρια εθνικού- υπερεθνικού· και οι διακρατικές σχέσεις οργανώνονται στο πλαίσιο πολυμερών ή παγκόσμιων συμφωνιών και θεσμών.

Αν όμως η σημειούμενη αντιπαράθεση ΗΠΑ- Ρωσίας δεν προμηνύει ούτε επάνοδο στον Ψυχρό Πόλεμο ούτε στην ανωτέρω παρωχημένη αντίληψη γεωπολιτικής, αναδεικνύει ωστόσο κρίσιμα προβλήματα και ζητήματα της σημερινής παγκόσμιας πολιτικής. Συγκεκριμένα, τον χαρακτήρα των εντάσεων, των κινδύνων αλλά και των προσπαθειών αποτροπής τους, που εκδηλώνονται στη μετα-ηγεμονική περίοδο στην οποία έχει εισέλθει το παγκόσμιο σύστημα. Εννοώ, τη μετάβαση που παρακολουθούμε από τον μεταπολεμικό διπολισμό και την αμερικανική ηγεμονία σε ένα πολυκεντρικό σύστημα χωρίς ηγεμονική δύναμη. Όπως σε κάθε τέτοια περίοδο ανακατανομής της ισχύος και αλλαγής των συσχετισμών δύναμης, οι κίνδυνοι τριβών, συγκρούσεων και απρόβλεπτων εξελίξεων αυξάνουν, παράλληλα βεβαίως με τις προσπάθειες εξεύρεσης μορφών συνεννόησης και συντονισμού που να ανταποκρίνονται στις ασταθείς νέες ισορροπίες. Υπό αυτή την οπτική, το «1914» στοιχειώνει στη συλλογική μνήμη, όπως επίσης στις θεωρίες των διεθνών σχέσεων και της παγκοσμιοποίησης. Η κατάρρευση της «παγκοσμιοποίησης» του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα κατέληξε στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ή κατ΄ άλλους στον νέο Τριακονταετή Πόλεμο, που κράτησε από το 1914 ώς το 1945, οπότε οι ΗΠΑ αντικατέστησαν τη Βρετανία στον ρόλο του παγκόσμιου ηγεμόνα. Πιο ηχηρή προειδοποίηση για την λεπτότητα και τις δυσκολίες της σημερινής περιόδου ασφαλώς δεν υπάρχει.