Ιστορική τομή

Εντάσσοντας την πρώτη ουσιαστική μεταδιπολική αντιπαράθεση ΗΠΑ- Ρωσίας στη μετα-ηγεμονική περίοδο και στο πλαίσιο της σύγχρονης παγκοσμιοποίησης, παύει να είναι κεφάλαιο του παρελθόντος η «επιστροφή» στα ήδη γνωστά. Γίνεται κεφάλαιο ή, όπως ελπίζουμε, απλή παράγραφος του μέλλοντος που ήδη γράφεται. Και η ιστορική προειδοποίηση τού «1914» θέτει το ερώτημα κατά πόσο η σύγχρονη παγκοσμιοποίηση διαφέρει από την «προηγούμενη» του 19ου αιώνα. Κατά πόσο έχει σταθερότερες δομές και δυναμική, γεγονός που καθιστά δυσκολότερη την επάνοδο στις προηγούμενες γνωστές μορφές εθνοκρατικών συγκρούσεων και προστατευτικών εθνικών καπιταλισμών. Η απάντηση στο ερώτημα έχει πλούσιες και προφανείς επιπτώσεις στο επίπεδο της πολιτικής στρατηγικής, γι΄ αυτό άλλωστε συζητήθηκε και συζητείται εκτενώς μεταξύ των μελετητών της παγκοσμιοποίησης. Ελπίζοντας ότι δεν παρασύρομαι από την προσωπική μου άποψη, νομίζω ότι έχει συσσωρευτεί πλέον μια ισχυρή επιχειρηματολογία υπέρ της θέσης ότι η σύγχρονη παγκοσμιοποίηση είναι καινοφανής ιστορική τομή· τομή που ανασυντάσσει τη σχέση κράτουςπαγκόσμιου συστήματος, μετασχηματίζοντας τόσο το πρώτο όσο και το δεύτερο. Καταφεύγοντας στη Saskia Sassen ( Τerritory,Αuthority,Rights.From Μedieval to Global Αssemblages, Ρrinceton University Ρress, 2006) μπορούμε να θεωρήσουμε ότι η «προηγούμενη» παγκοσμιοποίηση ήταν φάση της διαδικασίας οικοδόμησης του κράτους-έθνους, διαδικασία που κράτησε, ας πούμε, χοντρικά τρεις αιώνες, και έληξε στη δεκαετία του 1970. Στη φάση εκείνης της παγκοσμιοποίησης, το διεθνικό στοιχείο ήταν υποταγμένο στο εθνικό, η σχέση έθνους-κράτους και παγκόσμιων δικτύων, παρά την ανάπτυξη των δεύτερων, ήταν υποταγμένη στην ιστορική προτεραιότητα της οικοδόμησης των εθνικών καπιταλισμών. Εθνικού χαρακτήρα ήταν, τέλος, οι πολιτικοί- κοινωνικοί συνασπισμοί που καθοδήγησαν πολιτικά αυτή τη φάση, παρά την ύπαρξη μιας κοινής υπερεθνικής κουλτούρας, ιδίως μεταξύ των ελίτ. Ο ίδιος ο κεϋνσιανισμός που διαμορφώνεται στη δεκαετία του 1930 μπορεί να θεωρηθεί κατά τη Σάσσεν ως « η φωτισμένη εκδοχή του εθνικισμού» (σ. 140). Σε ριζική αντίθεση λοιπόν με την «προηγούμενη» φάση, στη σύγχρονη παγκοσμιοποίηση «οι ενδοκαπιταλιστικές αντιθέσεις κατευθύνονται στο οικονομικό παρά στο στρατιωτικό πεδίο,και μεσολαβούνται από αυξανόμενα θεσμοποιημένους δημόσιους και ιδιωτικούς μηχανισμούς.Ο πολιτικός εθνικισμός εξακολουθεί να προέχει στο επίπεδο της ρητορείας,γεγονός που καθιστά τους βαθείς μετασχηματισμούς μη αναγνωρίσιμους.Το γεγονός αυτό πρέπει όμως να αποσυνδεθεί από τις δομικές τάσεις που κάνουν σήμερα τον διεθνή ανταγωνισμό να λειτουργεί πρωτίστως ως μηχανισμός αποεθνικοποίησης του κεφαλαίου,ενώ στο παρελθόν λειτουργούσε στη λογική της ισχυροποίησης του εθνικού κεφαλαίου και του πολιτικού εθνικισμού» (σ.

140).

Αν ισχύουν όλα αυτά, τότε ούτε το «1947» ούτε το «1914» αποτελούν πυξίδα για τη μέλλουσα παγκόσμια πολιτική και τις επερχόμενες συγκρούσεις. Αποτελούν «υπομνήσεις» και «προειδοποιήσεις». Σκοτεινές. Αλλά η Ιστορία που έχουμε μπροστά μας δεν είναι επανάληψη.

Ο Γιάννης Βούλγαρης διδάσκει στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου.