Ο άνθρωπος κάνει φράγματα και η φύση … θαύματα!

«Είναι μικροί οικολογικοί παράδεισοι. Σπάνια είδη ζώων, φυτών, εντόμων βρίσκονται εκεί και μάλιστα σε μεγάλους αριθμούς. Μιλάμε για περιοχές, μερικές από τις οποίες θα ήταν δυνατόν να χαρακτηριστούν ειδυλλιακές. Παρά το ότι η τρέχουσα άποψη γι΄ αυτές τις θεωρεί περίπου για πέταμα».
Επισκέφθηκα το φράγμα του Πουρναρίου που είναι στον Άραχθο, κοντά στην Άρτα, τις τεχνητές λίμνες Στράτου και Καστρακίου που είναι κοντά στο Αγρίνιο, το φράγμα Κρεμαστών ή Παύλου Μπακογιάννη στην Ευρυτανία- τα τρία τελευταία είναι κατά μήκος του περίφημου Αχελώου. Τη λίμνη Πλαστήρα και τη λίμνη Κερκίνη. Περιοχές ολόκληρες, που άλλαξαν μορφή και φυσιογνωμία ύστερα από την ανθρώπινη επέμβαση. Ήθελα να διαπιστώσω από κοντά τον τρόπο με τον οποίο η φύση προσαρμόζεται στις συνθήκες και τα οικοσυστήματα επιβιώνουν και αναγεννώνται. Οι συνεχείς δειγματοληψίες στα τεχνητά φράγματα δείχνουν ότι τα δεδομένα αλλάζουν συνέχεια. Τα φράγματα κατακρατούν τους περισσότερους ρύπους και το νερό που φεύγει είναι σχεδόν καθαρό. Ταυτόχρονα, ένα κομμάτι του ποταμού μετατρέπεται σε λιμναίο σύστημα. Οπότε, πολλά είδη επωφελούνται, πολλαπλασιάζονται με μεγαλύτερη ευκολία.

Φράγμα Πουρναρίου
Κάνοντας έναν κύκλο γύρω από την τεχνητή λίμνη Πουρναρίου, φτάνει κανείς στο χωριό Κάτω Καλεντίνη. Είναι ένα ωραιότατο παραλίμνιο χωριό, με αξεπέραστη θέα προς όλες τις κατευθύνσεις. Κατεβαίνοντας προς τη λίμνη, θα εντυπωσιαστείτε από τον αριθμό των πουλιών που θα πετάνε μπροστά σας- με κυρίαρχα τα κοτσύφια. Μετά την Κάτω Καλεντίνη θα πάτε προς τη γέφυρα Μελάτων. Όπως θα πλησιάζετε, να προσέχετε δεξιά γιατί σε μια στιγμή- μερικά χιλιόμετρα πριν από τη γέφυρα- θα διαπιστώσετε ότι βρεθήκατε σε ένα ειδυλλιακό τοπίο με τρεις ή τέσσερις (εξαρτάται από τις βροχές των προηγούμενων ημερών) καταρράκτες.

Τεχνητή λίμνη Στράτου
Σε αυτή η υδρόβια βλάστηση- παρά το ότι το φράγμα είναι σχετικά νέοαποκτά τυπική μορφή υγροβιότοπου με καλάμια, τύφες και άλλα παρόμοια φυτά λιμνών. Είναι βέβαιο ότι ο Στράτος σε λίγο θα ενσωματωθεί στον ευρύτερο και εκπληκτικό υγροβιότοπο του Αμβρακικού. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον, ωστόσο, παρουσιάζει η πλούσια ιχθυοπανίδα στη λίμνη. Μερικά από τα είδη που ζουν εκεί: πέστροφες, μουρούνα, ξυρίχι, τούρνα, γλήνι, ασπρόψαρο, κόκκινη σαρδέλα, μουρμουρίτσα, κυπρίνος, γουλιανός, γλανίδι, πέρκα.

Υπάρχει μια σειρά οργανισμών, οι οποίοι σχετίζονται με την παραποτάμια και παραλίμνια βλάστηση στον Στράτο. Σε υψηλό ποσοστό τα φυλλοβόλα δέντρα, όπως τα πλατάνια, φιλοξενούν μεγάλους αριθμούς ορνιθοπανίδας. Όμως έχουμε να κάνουμε- στην πλειονότητα των περιπτώσεων- με μεταναστευτικά είδη πουλιών που έρχονται μόνο το καλοκαίρι.

Φράγμα Καστρακίου
Λίγο παραπάνω από τον Στράτο είναι το δεύτερο, ανεβαίνοντας, φράγμα του Αχελώου. Αυτό του Καστρακίου. Εδώ αρχίζει η ανάβαση προς το χωριό Μπαμπαλιός, έχοντας από ένα σημείο και μετά δεξιά τη λίμνη Καστρακίου. Από την οποία- πέρα από το θέαμα, το ηλεκτρικό ρεύμα που παράγεται και το νερό που χρησιμοποιείται σε αρδεύσεις – παίρνει νερό και το Αγρίνιο.

Το θέαμα όσο πλησιάζουμε προς το παραλίμνιο χωριό Μπαμπαλιό γίνεται- εδώ έχει και νησάκια- εκπληκτικό. Η εναλλαγή του πράσινου των γύρω βουνών με το γαλάζιο του νερού, το οποίο διακοσμείται και από το καφέ των καλαμώνων στις ακτές, δημιουργεί ατμόσφαιρα δέους.

Ο Νίκος Μάργαρης είναι καθηγητής Διαχείρισης Οικοσυστημάτων του τμήματος Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αιγαίου και διευθυντής της ελληνικής έκδοσης του Νational Geographic
Η φωλιά της λιλιπούτειας νυχτερίδας

Η λίμνη των Κρεμαστών παρουσιάζει εντυπωσιακές εναλλαγές στο τοπίο της, κυρίως επειδή είναι «δαντελωτή» με τα καταπράσινα βουνά να «σηκώνονται» απότομα από τα νερά της.

Ωστόσο υπάρχει κάτι το ιδιαίτερο σε αυτήν την περιοχήκάτι που προσδίδει εξαιρετικό ενδιαφέρον: Υπάρχουν, άραγε, άνθρωποι που ενδιαφέρονται για τη σωτηρία των μεγάλων ζώων οι οποίοι γνωρίζουν ότι υπάρχει ένα θηλαστικό που το σώμα του έχει βάρος μόλις τρία γραμμάρια και κινδυνεύει; Το οποίο, επίσης, γεννά δύο μικρά τον χρόνο τα οποία θηλάζει;

Είναι βέβαιο ότι ελάχιστοι έχουν υπόψη τους τη μικρή νυχτεριδούλα που ζει έως 16 χρόνια (αλλά επιβιώνει κατά μέσον όρο 3 χρόνια!) και κατά τις διεθνείς συμβάσεις και Οδηγίες θεωρείται είδος που βρίσκεται σε μεγάλο κίνδυνο επιβίωσης.

Επίσης τοποθετείται στην ίδια υψηλή κατηγορία κινδύνου με τη φώκια (Μonachus monachus), την αρκούδα και την αγριόγατα (Felis silvestris), κατηγορία περισσότερο κρίσιμη και από εκείνη στην οποία ανήκουν η επίσης υπό υψηλή προστασία βίδρα (Lutra lutra), ο ασβός (Μeles meles), ο λύκος (Canis lupus).

Η νανονυχτερίδα (Ρipistrellus pipistrellus) – γι΄ αυτήν πρόκειται- είναι ένα από τα μικρότερα θηλαστικά της Ευρώπης και έχει τη δυνατότητα, αν ο πληθυσμός της σε μια περιοχή αυξηθεί, να δημιουργήσει μια νέα αποικία σε έναν καινούργιο χώρο και βιότοπο, συχνά προερχόμενο από ανθρωπογενείς δράσεις. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Ελληνικού Κέντρου Βιοτόπων- Υγροτόπων (ΕΚΒΥ) του Μουσείου Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας, στο φράγμα των Κρεμαστών έχει διαπιστωθεί η παρουσία του πιπιστρέλου. Στο ίδιο φράγμα διαπιστώθηκε η παρουσία και του άλλου είδους που κινδυνεύει με εξαφάνιση, της αγριόγατας, καθώς και των «τρωτών» ειδών όπως η βίδρα, ο ασβός, το τσακάλι και ο λύκος.
Ένας μικρός παράδεισος για ζώα και πουλιά

Η ορνιθοπανίδα στην ευρύτερη περιοχή της λίμνης Πλαστήρα παρουσιάζει εντυπωσιακή ποικιλότητα: Λευκοτσικνιάς, πρασινοκέφαλη πάπια, ασπροπάρης, πετροχελίδονο, αετομάχος, γαλαζοπαπαδίτσα, χειμονόσπινος είναι μερικά μόνο από τα είδη πουλιών που μπορεί να δει κανείς εκεί. Σημαντική θεωρείται η παρουσία του ασπροπάρη, του χαρακτηριστικού μικρόσωμου γύπα. Στο δάσος γύρω από τη λίμνη μπορεί κανείς να συναντήσει λαγούς, σκίουρους, αρουραίους, νυφίτσες, ασβούς και σκαντζόχοιρους. Στην ίδια περιοχή καταγράφηκαν και φωτογραφήθηκαν δέκα είδη ερπετών, από την τρανόσαυρα και το νερόφιδο, μέχρι τον λαφίτη, την οχιά και τη χελώνα. Δεν λείπουν και τα αμφίβια είδη όπως η σαλαμάνδρα, ο πράσινος φρύνος και ο δενδροβάτραχος.


Μόνιμη κόντρα κράτουςοικολόγων

Η κατασκευή ή μη φραγμάτων αποτελεί σημείο μόνιμης αντιπαράθεσης ανάμεσα στην Πολιτεία και τις οικολογικές οργανώσεις. Όπως και οι σχεδιαζόμενες παρεμβάσεις στα υπάρχοντα. Μονίμως επανέρχονται οι προστάτες του περιβάλλοντος για τη σχεδιαζόμενη ανύψωση του φράγματος της Κερκίνης. «Θα βρεθούν οι φωλιές των πουλιών μέσα στο νερό», διαμαρτύρονται σε όλους τους τόνους. Εγώ πιστεύω ότι με τις φερτές ύλες (πέτρες και χώματα) του Στρυμόνα, αν δεν υψωθεί η στάθμη του φράγματος, σε λίγο θα γεμίσει. Έτσι, η λίμνη της Κερκίνης θα γίνει ο κάμπος της Κερκίνης.

Από την άλλη, αντιλαμβάνομαι και το γεγονός ότι το νερό της Κερκίνης είναι απαραίτητο για την άρδευση του κάμπου των Σερρών και είναι πολύτιμο.

Με τις φερτές ύλες του Στρυμόνα να κατεβαίνουν μονίμως δεν είναι δυνατόν, βέβαια, κάθε τόσο να σηκώνουμε τη στάθμη του φράγματος. Η λύση, κατά τη γνώμη μου, είναι η δημιουργία νέων φραγμάτων. Στο ύψος του Σιδηροκάστρου για παράδειγμα, να γίνει ένα ακόμη ή περισσότερα, προς τα σύνορα με τη Βουλγαρία, φράγματα. Εκτός από την εξασφάλιση προστασίας της Κερκίνης από το γέμισμα, θα μεγαλώσουμε τον υγροβιότοπο με τις νέες τεχνητές λίμνες που θα δημιουργήσουμε.


Έχει γίνει ο καλύτερος ελληνικός υγροβιότοπος

Η λίμνη Κερκίνης έχει εξελιχθεί πιθανότατα στον καλύτερο ελληνικό υγροβιότοπο. Όμως δεν είναι τίποτε παραπάνω από μια τεχνητή λίμνη, η οποία δημιουργήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του ΄30 με φράγμα στον ποταμό Στρυμόνα.

Με τον δρόμο άδειο και το αυτοκίνητο να πετάει χαμηλά έφθασα στο χωριό Κερκίνη αφού διέσχισα τους ωραιότατους λευκώνες με την καλλιέργεια της λεύκας. Εκεί ακολούθησα την ταμπέλα «προς λιμάνι(!)» Στάση, στο Γραφείο Οικοπεριηγήσεων Κερκίνης. Στο οποίο ο ευγενέστατος διευθυντής μάς ενημερώνει για τις δραστηριότητες που αρχίζουν από την πληροφόρηση και την περιήγηση με κανό μέχρι την ορειβασία, την ποδηλασία και τα υπαίθρια παιχνίδια όπως η τοξοβολία.

Η επόμενη στάση ήταν στο «λιμάνι». Αναρίθμητοι κορμοράνοι ή καραμπατάκια ή μαυροπούλια βρίσκονταν μπροστά μου. Το πουλί αυτό αναφέρεται ως ιδιαίτερα σπάνιο, προστατευόμενο από ειδικούς κοινοτικούς νόμους και διατάξεις. Οι κορμοράνοι είναι απαραίτητοι για την επιβίωση των πελεκάνων. Τουλάχιστον στην Πρέσπα και την Κερκίνη. Τούτο επειδή οι πρώτοι κάνουν βουτιές στα βαθιά και τρομάζουν όπως τα κυνηγούν τα ψάρια, τα οποία ανεβαίνουν στα ρηχά. Οπότε βρίσκουν την ευκαιρία και τα τρώνε οι πελεκάνοι, οι οποίοι δίνουν σήμα στους κορμοράνους για το πού υπάρχουν ψάρια να βουτήξουν.

Σε ό,τι αφορά τους πελεκάνους στην Κερκίνη υπάρχουν δύο είδη: το ένα είναι οι ροδοπελεκάνοι και το άλλο οι αργυροπελεκάνοι. Το πρώτο συνήθως φεύγει τον χειμώνα. Όμως οι αργυροπελεκάνοι είναι μοναδικοί μιας και φωλιάζουν και αναπαράγονται μόνο στη Μικρή Πρέσπα και τον Αμβρακικό. Όταν χαλάσει ο καιρός φεύγουν αλλά πάνε κοντά. Μέχρι το Δέλτα του Έβρου, για παράδειγμα. Στην Κερκίνη συνήθως βρίσκουμε τους πελεκάνους της Πρέσπας, οι οποίοι έρχονται για φαγητό.