Άποψη

Το στοίχημα του Ανατόλι Βασίλιεφ

Mε κατάπληξη και θλίψη παρακολουθώ τις τελευταίες μέρες στον Τύπο τη συζήτηση για την παράσταση της «Μήδειας» στην Επίδαυρο, σε σκηνοθεσία του Ανατόλι Βασίλιεφ. Ευτυχώς ανήκω στους τυχερούς εκείνους που παρακολούθησαν την παράσταση, γιατί, κατά τη γνώμη μου, ο Βασίλιεφ πέτυχε το μεγάλο στοίχημα κάθε παρόμοιου εγχειρήματος: να ξαναθέσει επί τάπητος το ζήτημα του νοήματος του Μύθου, ανιχνεύοντας επίμονα και φωτίζοντας τις ακραίες του συνέπειες. Κι αυτό ήταν ολοφάνερο ότι το πέτυχε όχι μόνο χάρη στην εντατική δουλειά με τους ηθοποιούς και σε λεπτότατους χειρισμούς που αφορούσαν την παραμικρή λεπτομέρεια της παράστασης, αλλά κυρίως χάρη σε μια διερευνητική, διεπιστημονική, φιλοσοφική και ανθρωπολογική προσέγγιση του δράματος και του «ιερού». Ο Βασίλιεφ αντιμετώπισε τη «Μήδεια» του Ευρυπίδη, μια τραγωδία στην οποία διαπλέκονται διαχρονικά και πανανθρώπινα φαινόμενα όπως η εκστρατεία, ο πόλεμος, η παραβίαση της ενδογαμίας, η παιδοκτονία- όχι ως δράμα ενός «ήρωα», αλλά ως προϊόν ενός κυρίαρχου μύθου, που καθορίζει την τύχη των προσώπων, που κατευθύνει τη δράση και αλέθει τη μοίρα τους. Η προσέγγισή του συμφωνεί με τις νεώτερες εθνολογικές θεωρίες για τον μύθο, αλλά επιπλέον ανταποκρίνεται στην εμπειρία του σύγχρονου ανθρώπου, για τον οποίο εκστρατείες, λεηλασίες, μετοικεσίες, και οι εξ αυτών υλικές και ψυχικές δηώσεις είναι γενικευμένο φαινόμενο και τηλεοπτικό θέαμα. Τη δική του, διαφορετική ανάγνωση της Μήδειας, την οργάνωσε ακριβώς στους αντίποδες μιας στερεοτυπικής πρόσληψης του μύθου. Γι΄ αυτό χρησιμοποίησε ως αρχή του την «ανοικείωση», χρησιμοποιώντας μια ειδικά φτιαγμένη, πιστή και εξαιρετικά δραστική μετάφραση, από την οποία απουσίαζε κάθε ίχνος μελοδραματισμού.

Ο λόγος της μετάφρασης, και η εκφορά του, διέθετε ασυνήθιστο δυναμισμό και ενέργεια, διεγείροντας τη σκέψη του θεατή, δραστηριοποιώντας την κριτική του. Δεν θα δίσταζα να πω ότι ελάχιστες φορές θυμάμαι να έχω «ακούσει» τόσο καλά το κείμενο μιας αρχαίας τραγωδίας.

Άλλωστε τον ίδιο στόχο υπηρετούσαν τα υπόλοιπα στοιχεία της παράστασης: μουσική, κίνηση, σκηνικά, κοστούμια. Τα κοστούμια του χορού, μαυρόασπρα ριγωτά, ανακαλούσαν την τόσο εύγλωττη τεχνική του μαύρου- άσπρου στις γκραβούρες των Γερμανών εξπρεσιονιστών, ισχυρά εκφραστική μέσα στην απλότητά της και διπλά αποτελεσματική, καθώς χάρη στις κινήσεις των ηθοποιών, με τους μαυρόασπρους σχηματισμούς τους άρθρωναν τον δικό τους λόγο για τον φόβο, την απειλή, τη βία, συνθέτοντας το οργιαστικό κλίμα μιας τελετουργίας. Η σύλληψη του σκηνικού, μια κόκκινη αρένα, ειδικά τις στιγμές της περιφοράς των προσώπων στο καρότσι- ποδήλατο που διέγραφε κύκλους, αποκτούσε τεράστια συμβολική δύναμη και μου θύμισε τους στίχους του Σεφέρη: «στη σφενδόνη πάλι στη σφενδόνη…» και τους χωρίς τελειωμό «αιμάτινους κύκλους…» μιας ιστορίας που επαναλαμβάνεται. Στις πιο δυνατές στιγμές της παράστασης ανήκαν κατά τη γνώμη μου εκείνες που ξεσήκωσαν και τις διαμαρτυρίες των θεατών: όταν επί σκηνής ακούστηκαν ξένες γλώσσες, ή όταν τα λόγια του χορού έγιναν ένα επίμονο, άγριο βουητό, σαν απεικόνιση της γλωσσικής Βαβέλ, της «Βαβυλωνίας», αλλά και της τεράστιας και καταλυτικής δύναμης που έχουν οι «φήμες»- εννοώ τις φήμες που γεννούν βία, δρομολογούν αιματηρές πράξεις, συνδαυλίζουν πολέμους. Εδώ οι φωνές των θεατών ντουμπλάρισαν παράξενα τα δρώμενα, γεννώντας διάφορες σκέψεις. Από τις ιαχές του φεστιβαλικού πλήθους ξεχώρισα μία: «Αυτά να τα κάνεις στο σπίτι σου». Και από τις γραπτές γνώμες ξεχώρισα αυτήν του καθηγητή Θεατρολογίας Κώστα Γεωργουσόπουλου, ο οποίος, αφού μεταξύ άλλων χαρακτηρίζει τον διεθνώς αναγνωρισμένο Βασίλιεφ έναν «γκουρού» που αγνοεί τα στοιχειώδη της αρχαίας γραμματείας μας, τον συμβουλεύει να μαθητεύσει στον «μεγάλο Διδάσκαλο» Στέλιο Ράμφο- έναν Έλληνα, ή καλύτερα Υπερέλληνα- για να μυηθεί «πραγματικά» στα μυστικά του αρχαίου δράματος και της ορθοδοξίας κ.λπ.

Tο μένος του εξαγριωμένου καθηγητή, περίπου όπως αυτό του «ξεσαλωμένου» θεατή, δείχνει, αν μη τι άλλο, ότι η «ωραία ελληνική πόλη» του πνεύματος και της τέχνης είναι κλειστή στους εξω-Έλληνες. Και όμως, σ΄ αυτήν την «ελληνική πόλη» κάποτε ο ποιητής Νίκος Εγγονόπουλος ονειρεύτηκε ότι συγκατοικούσαν «αρμονικά και με κατανόηση, με τας εκατέρωθεν, φυσικά, παραχωρήσεις» ο Σκεντέρμπεης και η κόμισσα ντε Νοάιγ, ο Εμπεδοκλής και ο θείος Μαρκήσιος ντε Σαντ, ο Μότσαρτ και ο Οδυσσέας Αντρούτσος, και ο Ρήγας Βελεστινλής, με το μπουζούκι του…

Η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου είναι καθηγήτρια νεοελληνικής φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.