Κίνα: Από τον Κομφούκιο στον Μάο

Απέραντη και αρχαία χώρα, η Κίνα βρίσκεται σήμερα στο κέντρο της δημοσιότητας με τους Ολυμπιακούς Αγώνες και για να την κατανοήσει κανείς, είναι απαραίτητο να γνωρίζει την Ιστορία της. Με τη βοήθεια του καθηγητή στο Πρίνστον Γιου Γινγκ-σι, κορυφαίου Κινέζου ιστορικού και τιμημένου το 2006 με το βραβείο Κluge, το Νόμπελ των ιστορικών, το γαλλικό περιοδικό «Νουβέλ Ομπσερβατέρ» έκανε ένα αφιέρωμα στην Κίνα του παρελθόντος, με αναφορές σε περιόδους της κινεζικής ιστορίας που μπορούν να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε καλύτερα τη σημερινή Κίνα. Ποια ίχνη έχουν αφήσει έως τις μέρες μας στην κινεζική επικράτεια αλλά και στην κινεζική ψυχή, ο Κομφούκιος, ο πρώτος αυτοκράτορας, οι μανδαρίνοι, οι Βάρβαροι; Ιδού δέκα «κλειδιά» για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε την Κίνα.

1 Η σκιά του Κομφούκιου
Οι προοδευτικοί διανοούμενοι της Κίνας περιγράφουν τον Κομφούκιο ως αντιδραστικό ηθικολόγο, εχθρό της ελευθερίας και συνεργό της αυταρχικής εξουσίας. Στην πραγματικότητα, ο Δάσκαλος Κονγκ (Κονγκζί στα κινεζικά, εξ ου και Κομφούκιος από το εκλατινισμένο όνομα που του έδωσαν οι Ιησουίτες) είναι ο «πατέρας» ενός αυθεντικού κινεζικού ανθρωπισμού. Έδωσε στην Κίνα μια μεικτή ηθικο-φιλοσοφικοθρησκευτική σκέψη, που της χρησίμευσε έκτοτε ως διανοητική πανοπλία.

Ο Κομφούκιος είναι ο θεωρητικός μιας κοινωνικής οργάνωσης κατά την οποία καθένας οφείλει να «παραμένει στη θέση του». Πιστεύει όμως πως η εξουσία πρέπει να δίνει το παράδειγμα και να διοικεί ενάρετα. Υπονομεύει επίσης τις βάσεις της αριστοκρατικής κοινωνίας, καθώς δίνει σημασία όχι στην κοινωνική θέση αλλά στην ηθική ποιότητα του ανθρώπου. Το ανθρώπινο ον είναι δεκτικό τελειοποίησης, λέει ο Δάσκαλος και οι άνθρωποι είναι ίσοι όταν γεννιούνται. Άρα, σύμφωνα με τον Κομφούκιο, όλοι μπορούν να καλλιεργηθούν και να γίνουν ευγενείς. Σήμερα ο κομφουκιανισμός τιμάται ανοιχτά από το καθεστώς. Το σύνθημα του προέδρου Χου Τζιντάο υπέρ μιας «αρμονικής κοινωνίας» είναι δανεισμένο από τον Δάσκαλο. Πρόκειται για δίκοπο μαχαίρι: αν η κομφουκιανή σκέψη κηρύσσει την υπακοή, μπορεί εξίσου να νομιμοποιήσει την αντίσταση σε ένα αυταρχικό και βασισμένο στη βία καθεστώς.

2 Η εμμονή στην ενότητα
Καταφέρνοντας πρώτη φορά να ενώσει πολιτικά την Κίνα ο Τσιν Σι Χουάνγκ, βασιλιάς ενός υπερστρατιωτικοποιημένου φεουδαρχικού κράτους, έβαλε τέλος στη λεγόμενη περίοδο «των αντιμαχόμενων βασιλείων» και ίδρυσε την πρώτη αυτοκρατορία το 221 π.Χ. Το δόγμα της πολιτικής ενότητας αποτελεί μέχρι σήμερα πραγματική εμμονή της Κόκκινης Δυναστείας. Ωστόσο, αυτή η σύγχρονη εμμονή δεν έχει καμιά σχέση με τα πολιτικά μοντέλα του παρελθόντος. Η κινεζική αυτοκρατορία ήταν ευέλικτη και πρέπει να αναζητηθεί αλλού η αιτία της σύγχρονης μικρής ανεκτικότητας στα θέματα της κυριαρχίας: έχει τις ρίζες της σε μια αληθινή φοβία ότι θα χαθεί ο έλεγχος.

3 Ο φόβος των Βαρβάρων
Το Σινικό Τείχος ήταν για καιρό το σύμβολο του διαχωρισμού ανάμεσα στην Κίνα και την Κεντρική Ασία. Οι Κινέζοι ήταν μόνιμα εγκατεστημένοι ως γεωργοί, τεχνίτες κ.ο.κ., ενώ οι βόρειοι γείτονές τους ήταν νομάδες κτηνοτρόφοι με πολεμικό ταμπεραμέντο, ήταν οι Βάρβαροι.

Ακολούθησαν επιδρομές των Βαρβάρων και μετά των Μογγόλων που κυριάρχησαν στην Κίνα επί έναν αιώνα. Η ιδέα ενός προστατευτικού τείχους επανήλθε επί της δυναστείας των Μινγκ (14ος-17ος αι.)- ένα φαραωνικό σχέδιο κατασκευής τείχους εκατοντάδων χιλιομέτρων, το οποίο δεν εμπόδισε πάντως τους νομάδες να κάνουν επιδρομές στην Κίνα.

Μπορούμε να συγκρίνουμε την Κίνα με ένα μεγάλο θέατρο όπου διαφορετικοί- μη κινεζικοί- λαοί έπαιζαν κατά περιόδους τον κύριο ρόλο. Κάθε φορά οι Κινέζοι, με τη δύναμη του αριθμού τους, κατάφερναν να επιστρέφουν στο προσκήνιο. Κανένα από τα επεισόδια αυτά δεν επέφερε τον κατακερματισμό του κινεζικού χώρου, αντίθετα από ό,τι συνέβη στην Ευρώπη, όπου η έλευση των Βαρβάρων προκάλεσε τη διάλυση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας σε πολλά χωριστά κράτη. Στην Κίνα, το κράτος παρέμεινε ένα.

4 Ο μύθος του χρυσού αιώνα
Ο κινεζικός Μεσαίωνας είναι ένας χρυσός αιώνας. Ενώ η Ευρώπη δεν έζησε «δεύτερη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία», η εποχή των δυναστειών Σούι και Τανγκ ήταν μια πιο κοσμοπολίτικη εκδοχή της πρώτης αυτοκρατορίας των Τσιν και των Χαν. Οι Τανγκ, που θεωρούνται η πιο λαμπρή από τις κινεζικές δυναστείες, είχαν ανάμεικτο αίμα: από τον πατέρα ήταν Χαν και από τη μητέρα Σιανμπέι (Βάρβαροι). Στην εποχή τους, οι κινεζικές τέχνες- ο χορός, οι πλαστικές τέχνες, ακόμη και η περίφημη ποίηση των Τανγκ – έγιναν πρότυπα μέχρι την Ιαπωνία, την Κορέα, το Βιετνάμ. Η πρωτεύουσα Τσανγκάν (η σημερινή Σιαν) ήταν η διεθνής μητρόπολη της εποχής και δεν υπήρχε αντίστοιχη στην Ευρώπη. Επίσης, την εποχή των Τανγκ μια γυναίκα έφτασε στην υψηλότερη θέση στην Κίνα. Η μοναδική γυναίκα αυτοκράτειρα στην κινεζική ιστορία, η Βου Ζετιάν, η οποία βασίλευσε για μισό αιώνα, ανήκει στη δυναστεία αυτή. Ωστόσο στην Κίνα η διδασκαλία της Ιστορίας παραποιείται από ιδεολογικά στερεότυπα- ότι η συνάντηση των «Βαρβάρων» με τους Κινέζους κατέληγε πάντοτε στον εκ-σινισμό τους και ότι οι γυναίκες ήταν πάντοτε κατώτερες. Με τη δυναστεία των Τανγκ καταδεικνύεται ότι αυτές οι κοινοτοπίες είναι ψευδείς.

5 Το μανδαρινικό μοντέλο
Στην επιγραφή μιας στήλης της δυναστείας των Τανγκ αναφέρεται: «Ο αυτοκράτορας πρέπει να υπακούει στον Ουρανό». Ποιος όμως ερμηνεύει τη βούληση του Ουρανού; Οι κομφουκιανιστές λόγιοι. Στην πράξη, η παρουσία αυτής της τάξης των μορφωμένων δημόσιων λειτουργών, που στρατολογούνταν με διαγωνισμό και θεωρούσαν πως είναι υπηρέτες του κράτους, φρέναρε την αυθαιρεσία των αυτοκρατόρων. Ο αληθινός διοικητής της αυτοκρατορίας δεν ήταν ο αυτοκράτορας, αλλά ο επικεφαλής των μανδαρίνων, ο πρωθυπουργός.

Το σύστημα του διαγωνισμού καταργήθηκε μόλις το 1905. Έως την εποχή των Σονγκ, οι δημόσιοι λειτουργοί προέρχονταν κυρίως από τους αγρότες και από τον 15ο αι. ήταν συχνότερα γιοι πλουσίων εμπόρων. Για πάνω από 2.000 χρόνια, αυτή η τάξη των λογίων κατάφερε να διοικήσει έναν τεράστιο πληθυσμό με πολύ λίγα μέσα, βασιζόμενη στις ηθικές αντιλήψεις που κληρονόμησε από τον Κομφούκιο. Χάρη σε αυτό το εξαιρετικά σταθερό σύστημα, οι δυναστείες άλλαζαν, αλλά η δομή παρέμενε.

Το Κόμμα έχει συγκριθεί με το σύστημα των λογίων, αλλά τα μέλη του Κ.Κ. δεν επιλέγονται για τις ικανότητές τους, το μορφωτικό τους επίπεδο ή για την κλίση τους στην κρατική υπηρεσία. Οφείλουν την προώθησή τους στον υψηλόβαθμο αξιωματούχο που τους προστατεύει. Είναι ένα ευνοιοκρατικό σύστημα, εντελώς διαφορετικό από την αξιοκρατία που χαρακτήριζε τους μανδαρίνους του παρελθόντος.

6 Βουδιστική ηθική και καπιταλισμός
Τον 8ο αι., επί των Τανγκ, ένας μοναχός έφερε επανάσταση στον κινεζικό Βουδισμό. Είναι ο Χούι Νενγκ, ο 6ος πατριάρχης της σχολής Τσαν, ο οποίος υποστήριξε πως όλοι κατέχουν τη «φύση του Βούδα», άρα όλος ο κόσμος μπορεί να φτάσει στη «σωτηρία» χωρίς να χρειάζεται μεσολαβητής. Ο Βουδισμός ξέφυγε τότε από τα ισχυρά μοναστήρια και τον στενό κύκλο των αριστοκρατών προστατών τους, άνοιξε στους ανθρώπους του λαού και έγινε συμβατός με τη ζωή. Ο Χούι Νενγκ διαδραμάτισε στην Κίνα τον ίδιο ρόλο που διαδραμάτισαν στην Ευρώπη ο Λούθηρος και ο Καλβίνος, ευνοώντας την εμφάνιση μιας εσωτερικής ηθικής παρόμοιας με την προτεσταντική.

Η ανάπτυξη του εμπορίου τον 16ο αι. οφείλει πολλά σε αυτή τη θρησκευτική ηθική. Όπως και η προτεσταντική ηθική στην Ευρώπη, ευνόησε την ανάδυση «ενός εμπορικού καπιταλισμού», μιας τάξης εμπόρων που συνδεόταν με την τάξη των λογίων. Αντίθετα από τη διαδεδομένη ιδέα ότι η Κίνα υπήρξε «στατική» επί 2.000 χρόνια, στην πραγματικότητα συνέβησαν σημαντικές κοινωνικές αλλαγές.

7 Η σημασία των σεισμών για την πολιτική
Σύμφωνα με μια πολύ παλιά αντίληψη, ο Ουρανός είναι αυτός που επιλέγει ή καθαιρεί τον αυτοκράτορα. Για τον Κομφούκιο, ο Ουρανός δεν επιλέγει αυθαίρετα, αλλά ακούει πρώτα τη φωνή του λαού. Όσο ο αυτοκράτορας φροντίζει για τη γενική ευημερία, το συμβόλαιό του με τον Ουρανό ανανεώνεται. Αν αποτύχει στην αποστολή του, ο Ουρανός στέλνει καταστροφές: σεισμούς, εκλείψεις κ.λπ. Πρόκειται για «προειδοποιήσεις» που λαμβάνονταν πολύ στα σοβαρά. Όταν τα ουράνια σημάδια πολλαπλασιάζονταν, οι υποψήφιοι για τη διαδοχή ετοιμάζονταν.

Γι΄ αυτό και σήμερα η εξουσία εμφανίζεται νευρική όταν συμβαίνει κάποια φυσική καταστροφή. Ύστερα από τις κοσμικές «προειδοποιήσεις», όπως ο πρόσφατος σεισμός στο Σετσουάν, πλήθη πιστών προσεύχονται στους ναούς.

8 Ο πειρασμός της αυτάρκειας
Τον 15ο αι., η Κίνα είναι μεγάλη ναυτική δύναμη, αλλά στα μέσα του επόμενου αιώνα εγκαταλείπει το θαλάσσιο εμπόριο. Αντιμέτωποι με επιθέσεις Γιαπωνέζων πειρατών, οι Μινγκ αποφασίζουν να αποσυρθούν από τα παράλια. Αυτή η αμυντική στάση της εξουσίας έρχεται σε αντίθεση με τη στάση πολλών ιδιωτών, κυρίως στις παραλιακές επαρχίες, που την ίδια εποχή μεταναστεύουν προς τη Νοτιοανατολική Ασία και εγκαθιστούν εκεί κοινότητες Κινέζων, πραγματικές εμπορικές δυνάμεις που δραστηριοποιούνται μέχρι σήμερα. Γιατί, παρ΄ όλα αυτά, η Κίνα δεν ανακάλυψε την Αμερική πριν από τον Κολόμβο; Οι μεγάλες εξερευνήσεις των Ευρωπαίων χρηματοδοτούνταν από τα κράτη που ήταν έτοιμα για όλα προκειμένου να αποκτήσουν πλούτη που δεν υπήρχαν στην Ευρώπη. Ούτε οι Μινγκ ούτε οι Τσινγκ είχαν τέτοιο κίνητρο, καθώς θεωρούσαν πως είχαν στην Κίνα όλους τους πόρους που επιθυμούσαν. Την αυγή του 21ου αιώνα, η κατάσταση έχει αλλάξει ριζικά και η Κίνα έχει μπει στην παγκόσμια κούρσα για τους φυσικούς πόρους. 9 Η προσβολή εκ μέρους της Δύσης
Στα τέλη του 18ου αι., ο λόρδος Μακάρντεϊ παρουσιάστηκε στην αυλή των Τσινγκ με δύο πλοία γεμάτα με προϊόντα της αγγλικής βιομηχανίας, ευελπιστώντας να χαλαρώσει τους περιορισμούς στο εμπόριο που επέβαλλε η Κίνα. «Εμείς, η Κίνα, δεν έχουμε ανάγκη τίποτε που να προέρχεται από εσάς, τους Βαρβάρους», του απάντησε γραπτώς ο αυτοκράτορας Τσιανλόνγκ. «Δεν σας ζητούμε τίποτε. Εσείς είστε που θέλετε να αποκτήσετε τα πλούτη μας». Η εισβολή των «λευκών Βαρβάρων» που σύντομα διέπλεαν με τις κανονιοφόρους τους τους μεγάλους ποταμούς, αποτέλεσε μείζονα καμπή. Στρατιωτικά και εμπορικά, η Κίνα είχε ηττηθεί. Ο «πόλεμος του οπίου», στα μέσα του 19ου αι., ο οποίοι κατέληξε σε μία σειρά «άνισων συνθηκών», την ανάγκασαν να αποδεχθεί το εμπόριο του οπίου που προερχόταν από τη Βρετανική Ινδία και να παραχωρήσει εδάφη, όπως το νησί του Χονγκ Κονγκ.

Οι εισβολές ξένων και οι ταπεινωτικές ήττες δεν ήταν κάτι νέο για την Κίνα. Ήταν όμως η πρώτη φορά που οι Βάρβαροι δεν επεδίωξαν να σινοποιηθούν. Ακόμη χειρότερα, κατάφεραν να επιβάλουν τις δικές τους επιλογές πολιτισμού. Ήταν σοκ για τον κινεζικό ψυχισμό, ο οποίος ανέκαθεν έβρισκε καταφύγιο σε ένα αίσθημα πολιτιστικής και αισθητικής ανωτερότητας.

10 Το ολοκληρωτικό αντανακλαστικό
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Μάο ανέτρεχε στον πρώτο αυτοκράτορα, τον Τσιν Σι Χουάνγκ. Όπως και αυτός, είχε εγκαθιδρύσει δεσποτική εξουσία και είχε απαγορεύσει κάθε φωνή διαφωνίας. «Είμαι ο Τσιν Σι Χουάνγκ + Μαρξ», έλεγε. Προσέθετε το «Μαρξ» για να υποδηλώσει πως κατείχε την απόλυτη αλήθεια (σε μαρξιστικούς όρους, την «επιστημονική» αλήθεια), κάτι που ουδείς αυτοκράτορας είχε αποπειραθεί ποτέ. Η πολιτική δράση του Μάο, καταστροφική για την Κίνα, προκάλεσε δεκάδες εκατομμύρια νεκρούς. Το καθεστώς όμως δεν θέλει να συζητήσει γι΄ αυτά.

Ποιο είναι το μέλλον της κομμουνιστικής δυναστείας; Δύσκολο να το προβλέψει κανείς, επειδή αντίθετα από το αυτοκρατορικό σύστημα που άντεξε για πολύ μακρά περίοδο, το κομμουνιστικό σύστημα είναι βαθιά ασταθές.