[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Απεξάρτηση τώρα

Αρκετοί από τους αναγνώστες των καθημερινών εφημερίδων έχουν πλέον αποδράσει από τις πόλεις σε παραλίες και νησιά. Το κείμενο αυτό αφορά σε ανθρώπους που, εκ του νόμου, δεν έχουν αυτή τη δυνατότητα. Από τους 11.000 κρατουμένους στις ελληνικές φυλακές, ορισμένοι μπορεί να φαντασιώνουν μια κυριολεκτική απόδραση, αλλά για τους περισσότερους απ΄ αυτούς ισχύει η τρίτη έννοια της απόδρασης, στον κόσμο των εξαρτησιογόνων ουσιών.

Το ελληνικό σωφρονιστικό σύστημα συλλέγει σε πανευρωπαϊκό επίπεδο πολλές θλιβερές πρωτιές. Είμαστε πρωταθλητές στην επιβολή κακουργηματικών ποινών με μακρό χρόνο κάθειρξης, στη μέση διάρκεια προφυλάκισης των υποδίκων, στον υπερπληθυσμό των φυλακών, στο ποσοστό αλλοδαπών κρατουμένων και στον αριθμό των ανηλίκων που φυλακίζονται. Από τους κρατουμένους, σχεδόν οι μισοί έχουν κατηγορηθεί για παράβαση του νόμου περί ναρκωτικών. Το τελευταίο δεν συνιστά ελληνική ιδιαιτερότητα. Αλλά το πρόβλημα των ουσιών στη φυλακή οξύνεται μέσα στο πλέγμα των ελληνικών πρακτικών. Διότι, βέβαια, η διακίνηση και η χρήση ανήκουν στην καθημερινότητα της φυλακής. Πολλοί είναι εκείνοι που γνωρίζουν τις ουσίες μέσα στη στενή. Οι περισσότεροι θα επιστρέψουν ξανά στη φυλακή για σχετική παράβαση. Ως αποτέλεσμα, το σωφρονιστικό μας σύστημα παράγει χρήστες.

Ασφαλώς, η χρήση των ουσιών είναι ένα ευρύτερο κοινωνικό ζήτημα και για την απεξάρτηση έχουν προταθεί και δοκιμαστεί διαφορετικές μέθοδοι. Πιο αποτελεσματική αποδεικνύεται η λύση των στεγνών προγραμμάτων, στο πλαίσιο θεραπευτικών κοινοτήτων που στηρίζονται στην ψυχική υποστήριξη και την αλληλοβοήθεια. Οι χρήστες βοηθούνται και βρίσκουν τελικά τη δύναμη να αλλάξουν ζωή. Αυτή είναι η εμπειρία των αφοσιωμένων ανθρώπων του Κέντρου Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων (ΚΕΘΕΑ) που εδώ και είκοσι χρόνια εγκαθιστά συμβουλευτικά κέντρα, θεραπευτικές κοινότητες, κέντρα οικογενειακής στήριξης και προγράμματα κοινωνικής επανένταξης σε όλη την επικράτεια. Από τους προσερχόμενους στις υπηρεσίες του ΚΕΘΕΑ, οι τρεις στους τέσσερις είχαν εμπλοκή με τη Δικαιοσύνη. Έπειτα από έναν χρόνο θεραπείας,

ΤΑ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΑΤΑ ΕΙΝΑΙ

επίσης εξαρτησιογόνα. Ίσως να βοηθούν στη βολική καταστολή των κρατουμένων, αλλά δεν τους παρέχουν κανένα άξιο λόγου εφόδιο για τη ζωή τους μετά τη φυλακή

ελάχιστοι είναι εκείνοι που θα την απασχολήσουν ξανά.

Το συμπέρασμα έρχεται αβίαστα: Το σωφρονιστικό μας σύστημα έχει μόνο να κερδίσει αξιοποιώντας και παραπέμποντας στις υπηρεσίες του ΚΕΘΕΑ. Σήμερα, συμβουλευτικοί σταθμοί του Κέντρου λειτουργούν σε δεκατρείς φυλακές της χώρας. Υπάρχει επίσης η θετική εμπειρία της θεραπευτικής κοινότητας στις γυναικείες φυλακές του Κορυδαλλού (πρόγραμμα «Εν Δράσει» του ΚΕΘΕΑ). Προφανώς, όμως, αυτά δεν αρκούν. Μάλλον, είναι σταγόνα στον ωκεανό. Είναι κατ΄ αρχήν ενθαρρυντικό ότι το υπουργείο Δικαιοσύνης, με υπουργικές αποφάσεις που εκδόθηκαν πριν από έναν χρόνο, εκδήλωσε τη βούληση να δώσει τη δυνατότητα στο ΚΕΘΕΑ να επεκτείνει τη δράση του στις φυλακές, για την οποία έχει και την τεχνογνωσία και την ετοιμότητα. Η υλοποίηση των σχεδιασμών απαιτεί την υπέρβαση ενδογενών αντιστάσεων του σωφρονιστικού συστήματος.

Ωστόσο, το υπουργείο προσανατολίζεται και στη χορήγηση υποκατάστατων μέσα στις φυλακές. Πρόκειται για μια απόφαση τουλάχιστον αμφιλεγόμενη. Τα υποκατάστατα είναι επίσης εξαρτησιογόνα. Ίσως να βοηθούν στη βολική καταστολή των κρατουμένων, αλλά δεν τους παρέχουν κανένα άξιο λόγου εφόδιο για τη ζωή τους μετά τη φυλακή. Στο δίλημμα απεξάρτηση ή συντηρητική υποκατάσταση, η απάντηση της Πολιτείας θα έπρεπε να είναι αυτονόητη.

Πάντως, πέρα από τις βασικές επιλογές, το σύστημα εμφανίζει αγκυλώσεις που σχετίζονται με την ίδια την απονομή Δικαιοσύνης. Ναι μεν ο νόμος προβλέπει την «ειδική μεταχείριση» των χρηστών «ναρκωτικών ουσιών», που αφορά κυρίως στην παραπομπή τους σε θεραπεία αντί της κάθειρξης. Όμως, οι σχετικές διατάξεις σπανίως εφαρμόζονται από τα δικαστήρια. Το πρόβλημα αφορά κυρίως στον καταλογισμό. Ιδιαίτερα, η συστηματική αναγνώριση, σύμφωνα με τον νόμο, του πλημμεληματικού χαρακτήρα της κοινής διακίνησης ουσιών από εξαρτημένους (όχι φυσικά της οργανωμένης εμπορίας τους) είναι αναγκαία για να μπορούν τα δυστυχισμένα «βαποράκια» να υπάγονται στις ευεργετικές διατάξεις του νόμου και έτσι να τους δίνεται μέσα από το σωφρονιστικό σύστημα η δυνατότητα να απαλλαγούν από την αιτία της παραβατικής συμπεριφοράς τους και να επανενταχθούν ομαλά στην κοινωνική ζωή.

Το ΚΕΘΕΑ συνέστησε μια επιτροπή από έγκριτους νομικούς που υπέβαλαν προτάσεις τροπολογιών του νόμου, όπως ισχύει σήμερα (3459/2007), που διευκρινίζουν το πνεύμα του και δεσμεύουν στην ορθότερη εφαρμογή του. Κανείς καλόπιστος δεν μπορεί να αρνηθεί ότι το υπουργείο Δικαιοσύνης τα τελευταία χρόνια έχει δείξει θετική διάθεση για την αντιμετώπιση του ζητήματος της καταστροφικής αλληλοτροφοδότησης ενός τιμωρητικού (και όχι «σωφρονιστικού») συστήματος απονομής Δικαιοσύνης με τη διάδοση των εξαρτησιογόνων ουσιών. Αλλά η απόσταση ανάμεσα στην πρόθεση και την πράξη παραμένει μεγάλη. Και οι πολιτικοί κρίνονται από τις πράξεις τους.