Υποψήφιος Λογοτεχνία

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Στο ποίημα η ποίηση λειτουργεί επανορθωτικά αποκαθιστώντας την αδικία της ιστορίας σε βάρος του νεαρού Καισαρίωνος: για ποια αδικία πρόκειται και πώς επιχειρεί ο Καβάφης να την επανορθώσει;

2. Ο Τ. Άγρας αναφέρει: “ Η ομοιοκαταληξία στον Καβάφη καταντά περιττή με τον τρόπο που την μεταχειρίζεται. Στα περισσότερα ποιήματα λείπει, αλλά και στα λίγα που υπάρχει δεν προσθέτει τίποτα το ποιητικό. Είναι πάντα έξω από την επάρκεια: κοινή, ευπρονόητη, φθαρμένη. Σατανικότερος εμπαιγμός της ομοιοκαταληξίας δεν έχει ξαναγίνει. Σάτιρα αληθινά αριστοκρατική”. Να σχολιάσετε την άποψη του Τ. Άγρα, βασισμένη στο κείμενο που σας έχει δοθεί.

3. Παράλληλο Κείμενο. Κ. Καβάφης “Οροφέρνης” (απόσπασμα)

Αυτός που εις το τετράδραχμον επάνω μοιάζει σαν να χαμογελά το πρόσωπό του, το έμορφο, λεπτό του πρόσωπο, αυτός είν΄ ο Οροφέρνης Αριαράθου.

Παιδί τον έδιωξαν απ΄ την Καππαδοκία απ΄ το μεγάλο πατρικό παλάτι και τον εστείλανε να μεγαλώσει στην Ιωνία και να ξεχαστεί στους ξένους.

Α εξαίσιες της Ιωνίας νύχτες που άφοβα, και Ελληνικά όλως διόλου εγνώρισε πλήρη την ηδονή μες την καρδιά του, πάντοτε Ασιανός αλλά στους τρόπους του και στην λαλιά του Έλλην, με περουζέδες στολισμένος, ελληνοντυμένος, το σώμα του με μύρον ιασεμιού ευωδιασμένο, κι απ΄ τους ωραίους της Ιωνίας νέους, ο πιο ωραίος αυτός, ο πιο ιδανικός.

………………………………………………………………………….. Το τέλος του κάπου θα γράφηκε και εχάθη ή ίσως η ιστορία να το πέρασε και, με το δίκιο της, τέτοιο ασήμαντο πράγμα δεν καταδέχθηκε να το σημειώσει.

Αυτός που εις το τετράδραχμον επάνω μια χάρι άφηκε απ΄ τα ωραία του νειάτα απ΄ την ποιητική εμορφιά του ένα φως, μια μνήμη αισθητική αγοριού της Ιωνίας, αυτός είν΄ ο Οροφέρνης Αριαράθου.

– Να επισημάνετε τα κοινά στοιχεία περιεχομένου ανάμεσα στο παραπάνω ποίημα και στο ποίημα «Καισαρίων».

Απαντήσεις 1. Γνωστή στέκει η αγάπη του Κωνσταντίνου Καβάφη για την ιστορία. Ο ίδιος χωρίζοντας το ποιητικό του έργο σε τρεις κατηγορίες, αναφέρει τα ιστορικά ποιήματά του ως μία από αυτές. Το συγκεκριμένο ποίημα ανήκει στα ιστορικά του Καβάφη με αισθησιακά στοιχεία, καθώς έχει ως πρωταγωνιστή του ένα υπαρκτό ιστορικό πρόσωπο· Τον νεαρό Καισαρίωνα. Ο Καισαρίων ήταν ο πρεσβύτερος γιος της Κλεοπάτρας. Σε ηλικία μόλις 13 ετών ανακηρύχθηκε Καίσαρας της Αιγύπτου, το 34 π.Χ.. Τέσσερα χρόνια μετά, το 30 π.Χ., δολοφονείται από το Ρωμαίο Οκτάβιο, ο οποίος ακολουθώντας τις υποδείξεις των συμβούλων του θεώρησε ότι δεν ήταν δόκιμο για την εξάπλωση και επικράτηση της αυτοκρατορίας του να υπάρχουν πολλοί καίσαρες.

Από την προηγηθείσα συνοπτική αναφορά στην τύχη του νεαρού Καίσαρα, αντιλαμβανόμαστε ότι οι ιστορικές συγκυρίες της εποχής και του περιβάλλοντος του λειτούργησαν καταδικαστικά για εκείνον, χαράζοντας του μία άδοξα δυσάρεστη κατάληξη. Γεννημένος στην παρακμάζουσα ελληνιστική εποχή της πτολεμαΪκής αυτοκρατορίας, είχε την ατυχία να΄ ναι γόνος της βασιλικής οικογένειας. Η ματαιοδοξία της μητέρας του, τον ανακηρύττει μελλοντικό διάδοχο του πτολεμαΪκού θρόνου σε ηλικία 13 ετών. Το προδιαγεγραμμένο μέλλον ( λόγω της βασιλικής καταγωγής του) και οι ιστορικές συγκυρίες της εποχής (οι ρωμαίοι βρίσκονται προ των αλεξανδρινών πυλών) κατέστησαν αυτό τον νεαρό, τραγική φιγούρα ενός εφήβου που μοιραία και άθελα του στάθηκε θύμα τους.

Οι ιστορικές συγκυρίες, λοιπόν, που προαναφέρθηκαν μαζί με την ιστορική μεροληψία και την αδιαφορία της ιστοριογραφίας σχετικά με τις αιτίες του άδικου θανάτου του τελευταίου διαδόχου του πτολεμαΪκού θρόνου, δίχως- έστω- την παραμικρή καταγγελία ( εκ μέρους των ιστορικών) της πολιτικής φαυλότητας της εποχής και την παρασκηνιακή δράση αυτής, έχουν ως συνέπεια η μνεία προς το πρόσωπο του Καισαρίωνος στα ιστορικά βιβλία να΄ ναι εξαιρετικά μικρή.

Ο Καβάφης- γνωστός και ως «ποιητής αναγνώστης»- εντοπίζει σε κάποιες επιγραφές των πτολεμαίων ( όπως αναφέρει στο συγκεκριμένο ποίημά του) τη μικρή αυτή ιστορική αναφορά στο νεαρό Καισαρίωνα. Υποκινούμενος απ΄ τη προτίμηση που τον διέκρινε προς τα ασήμαντα ιστορικά πρόσωπα για τα οποία δεν υπάρχουν πολλές πληροφορίες και μπορούσε να τα πλάσει ελεύθερα μέσω της ποιητικής αναπλαστικής δεινότητάς του, η μνεία στις επιγραφές που διαβάζει για τον νεαρό Καισαρίωνα του ελκύει αμέσως το ενδιαφέρον. Αποφασίζει, έτσι, αυτό το άγνωστο στους περισσότερους ιστορικό πρόσωπο ν΄ αποτελέσει και το υποκείμενο της ποιητικής του εμπνεύσεως. Ανασύρει, λοιπόν, ο Καβάφης τον Καισαρίωνα απ΄ το σκοτάδι της ιστορικής λήθης και τον υψώνει απαθανατισμένο στο «φως» του ποιητικού στερεώματος.

Διαπιστώνουμε, συνεπώς, στο συγκεκριμένο καβαφικό έργο ότι η ποίηση πηγάζει απ΄ τον οραματισμό του ποιητή που με ελεύθερη τη φαντασία του, σηκώνει απ΄ την αφάνεια έναν αδικημένο της ιστορίας. Έτσι το ασήμαντο ιστορικά πρόσωπο γίνεται ποθητό όραμα και από ψευδαίσθηση του ποιητή, γίνεται ποίημα και περνά στην αιωνιότητα. Ο νεαρός Καισαρίων «απογυμνώνεται» απ΄ την ιστορική του υπόσταση και μεταφέρεται στο ποιητικό παρόν «ιδεώδης» ως διαχρονικό σύμβολο του ανθρώπινου πάθους που φέρει πάνω του τη δύναμη της μοίρας και του αναπότρεπτου μες την παρακμή.

2. Η καβαφική ποίηση αξιοποιώντας τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά από τον ρομαντισμό, τον συμβολισμό, τον ρεαλισμό και τον παρνασσισμό εισάγει μία νέα ιδιαίτερη ποιητική γλώσσα που αποκηρύττει τις παραδοσιακές φόρμες της ποίησης. Μετατοπίζοντας το βάρος της από τον ηδυσμένο λόγο, τα περίτεχνα, πομπώδη επίθετα, την προσεγμένη ομοιοκαταληξία επικεντρώνεται στην ανάδειξη νοημάτων, μηνυμάτων μέσα από ένα λιτό στίχο.

Όσον αφορά στην τεχνική της ομοιοκαταληξίας και την χρησιμοποίησή της απ΄ τον Καβάφη, η δοθείσα άποψη του Τ. Άγρα – μελετώντας το συγκεκριμένο ποίημα- ορθώνεται ως απόλυτα εύστοχη.

Η ομοιοκαταληξία εντοπίζεται μόνο στην πρώτη στροφή του ποιήματος ( στους στίχους 1 και 3, 2 και 4 έχουμε χιαστή ομοιοκαταληξία ενώ στους στίχους 6 και 7, 9 και 10 ζευγαρωτή) και εδώ η ανάκατη ομοιοκαταληξία υπάρχει σκόπιμα από πρόθεση του ποιητή να δείξει ότι σκαρώνει στίχους από πλήξη.

Γενικότερα η ομοιοκαταληξία στην πρώτη στροφή (στίχοι 1-10) χρησιμοποιείται υπονομευτικά απ΄ τον Καβάφη, καθώς δίνει εξωτερικά μόνο την αίσθηση του ποιητικού λόγου, καυτηριάζοντας με έμμεσο τρόπο την ποιητική αυτή παράδοση. Ειδικότερα, αντιλαμβανόμαστε ότι η χρήση της ομοιοκαταληξίας σ΄ αυτή την στροφή στέκει φθαρμένη και κοινότοπη με στόχο να ειρωνευτεί τη φθαρμένη εποχή και τους κοινότατους ηγεμόνες «εις όλους μοιάζουν… όλο… κι όλες αυτές». Συγκεκριμένα ο ποιητής ειρωνεύεται τους λόγιους συγγραφείς του μουσείου της Αλεξάνδρειας οι οποίοι κοσμούν με υπερβολικά επίθετα τους βασιλιάδες μίας παρακμάζουσας εποχής. Έμμεση κριτική και ειρωνεία, λοιπόν, στέκει η ομοιοκατληξία στην πρώτη στροφή για τους «μισθωτούς» κόλακες βασιλέων της παρακμάζουσας τότε ελληνιστικής εποχής. Μέσα απ΄ την τεχνική του ποιήματος ( μορφή) η ομοιοκαταληξία κοινότοπη αποκαλύπτει τη θεματική (περιεχόμενο) αυτών των κοινότοπων ύμνων- κολακειών των έμμισθων λογίων, αλλά και την ψυχική κατάσταση του Καβάφη διαβάζοντάς τους.

Παρατηρούμε, συνεπώς, ότι η ομοιοκαταληξία υπάρχει μόνο στην πρώτη στροφή του ποιήματος όπου κυριαρχεί το πεζολογικό ύφος και η έμμεση καβαφική ειρωνεία.

Στις δύο επόμενες στροφές του ποιήματος η ομοιοκαταληξία εξαφανίζεται καθώς το ύφος γίνεται πιο προσωπικό, λυρικό αφορώντας άμεσα πλέον την καθαρή ουσία της ποίησης του Καβάφη.

Με αριστοκρατικό, λοιπόν, τρόπο (όπως αρμόζει σ΄ έναν ποιητή με οξύνοια του Καβάφη) ο Καβάφης ασκεί μία διακριτική και ουσιώδη σάτιρα προς την ποιητική παράδοση της ομοιοκαταληξίας και προς τους συγγραφείς- ιστορικούς της εποχής.

3. Εξετάζοντας τα δύο δοθέντα ποιήματα, διακρίνουμε πολλές ομοιότητες ως προς το περιεχόμενο τυς.

Αρχικά, αξίζει να σημειώσουμε ότι και τα δύο ποιήματα κινούνται σε μία ιστορική- αισθησιακή βάση. Ο Καισαρίων και ο Οροφέρνης υπήρξαν δύο νεαροί προερχόμενοι από αριστοκρατικό περιβάλλον δίχως περιθώρια προσωπικής επιλογής καθώς οι ιστορικές και κοινωνικές συγκυρίες της εποχής τους, χάραξαν μία ετεροκαθορισμένη πορεία ζωής για αυτούς. Πρόσωπα ασήμαντα και μικρά για την ιστορία ελκύουν το ποιητικό ενδιαφέρον του Καβάφη καθώς του επιτρέπουν ελεύθερα να τους φανταστεί και να τους παρουσιάσει ποιητικά και κατ΄ αυτόν τον τρόπο, ανασύρονται και οι δύο από το σκοτάδι της ιστορικής λήθης και περνούν απαθανατισμένοι στο «φως» του ποιητικού στερεώματος μέσω της καβαφικής αναπλαστικής δημιουργίας.

Η αφορμή έμπνευσης τους, ακόμα, στέκει ανάλογη. Μία μικρή μνεία στις επιγραφές των Πτολεμαίων για τον Καισαρίωνα και η θέα της μορφής του Οροφέρνη στο τετράδραχμο νόμισμα αρκεί για να τραβήξει την προσοχή του ποιητή και να υψώσει τα ιστορικά ασήμαντα και αδικημένα πρόσωπα σε σύμβολα του ανθρώπινου πάθους που δεικνύουν τη δύναμη της μοίρας και του αναπότρεπτου μες την παρακμή. Ο Καισαρίων δολοφονείται σε εφηβική ηλικία, ο Οροφέρνης εξορίζεται απ΄ το πατρικό παλάτι επίσης σε νεαρή ηλικία. Η ιστορία παραθεωρεί τα αίτια της ατυχούς κατάληξης των δύο νεαρών και ο Καβάφης αναλαμβάνει να τους περάσει στην αιωνιότητα μέσω της ποίησης, ενδίοντάς τους με έναν αισθησιακό χαρακτήρα ( όμορφοι, μικροί ηλικιακά και οι δύο).

ΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΙΜΕΛΗΘΗΚΑΝ ΤΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΟ