«Βουλιάζαμε κι εκείνοι έμεναν ακίνητοι»

Η επιβίωση δεν είναι μόνο θέμα τύχης. Είναι και θέμα γνώσης. Τουλάχιστον με τη γνώση αυξάνονται οι πιθανότητες να επιζήσουμε μιας καταστροφής. Είναι καλό να γνωρίζουμε, για παράδειγμα, πως η φύση μας προίκισε με ορμόνες που ενεργοποιούνται όταν βρισκόμαστε σε κίνδυνο, υποβοηθώντας μας να τον ξεπεράσουμε.
Αυτό που εμείς οφείλουμε να κάνουμε είναι να εκπαιδευτούμε αναλόγως, ώστε να είμαστε προετοιμασμένοι να ανταποκριθούμε. Όπως έκανε ο Κεντ Χάρστεντ, ο οποίος κινδύνευσε να πνιγεί το 1994 κατά τη βύθιση του Μ.V. Εstonia. Ή ο Ρικ Ρεσκόρλα, ο άνθρωπος που ενσάρκωσε το πνεύμα της επιβίωσης για εκατοντάδες ανθρώπους κατά την 11η Σεπτεμβρίου.

Όταν επέρχεται η καταστροφή, μια προβληματική ανθρώπινη αντίδραση μπορεί να αυξήσει τον αριθμό των απωλειών. «Κάποιοι άνθρωποι στον διάδρομο μάλλον δεν συνειδητοποιούσαν τι συνέβαινε. Απλώς κάθονταν εκεί, ακινητοποιημένοι, παγωμένοι. Είχαν τις αισθήσεις τους, αλλά δεν αντιδρούσαν».

Η περιγραφή ανήκει στον Κεντ Χάρστεντ, μέλος σήμερα του σουηδικού Κοινοβουλίου, αλλά και ένας από τους 137 επιζήσαντες του χειρότερου ναυτικού δυστυχήματος στη σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία, το 1994, της βύθισης του Μ.V. Εstonia, εν πλω από το Ταλίν προς τη Στοκχόλμη. Στον πρώτο μεγάλο κραδασμό βρισκόταν στο μπαρ του πλοίου και κρατήθηκε από τη μεταλλική μπάρα. «Άρχισα να αντιδρώ περίεργα. Σκεφτόμουν πως, εντάξει, υπάρχει η επιλογή ένα και η επιλογή δύο. Δεν σκεφτόμουν καθόλου πως το πλοίο βουλιάζει», περιγράφει στο περιοδικό «ΤΙΜΕ». Όπως πολλοί επιζήσαντες, ο Χάρστεντ επικεντρώθηκε στον εαυτό του- είναι ένας μηχανισμός αντίδρασης κι αυτός, κατά τον οποίο το άτομο μετρά μόνο τη δική του εμπειρία. «Έβλεπα μόνο τον δικό μου πολύ μικρό κόσμο». Λίγα λεπτά πριν βυθιστεί το πλοίο, ο 29χρονος τότε Χάρστεντ πήδηξε σε μια σωσίβια λέμβο και σώθηκε. Όμως η ακινητοποίηση σε τέτοιες περιπτώσεις ανήκει στις αναμενόμενες αντιδράσεις. «Θυμάμαι πως κοίταζα τους επιβάτες να στέκονται όρθιοι, σαν αγάλματα, κι έλεγα στον εαυτό μου: Γιατί δεν προσπαθούν να φύγουν;», θυμάται ο Πολ Μπάρνεϊ. Ερευνητές ανακάλυψαν την ίδια αντίδραση στα ζώα όταν παγιδεύονται. Υποδύονται όμως τα νεκρά, για να αποφύγουν την επίθεση από άλλα θηρία.

Ωστόσο, ο άνθρωπος μπορεί να εκπαιδευτεί για να βρει τον κατάλληλο τρόπο αντίδρασης, αυτόν που θα τον βοηθήσει. Όσο μικρότερος είναι ο φόβος τόσο λιγότερες πιθανότητες υπάρχουν να παραλύσουμε. Και ο φόβος μπορεί να αντιμετωπιστεί, ως έναν βαθμό, με το να γνωρίζουμε πού βρίσκονται οι σκάλες ή η έξοδος κινδύνου. Μπορούμε επίσης να βοηθήσουμε ο ένας τον άλλον. Σε περιπτώσεις κινδύνου, ένας δυνατός ήχος ξυπνά τα ζώα από τον λήθαργο. Με ανάλογο τρόπο, οι αεροσυνοδοί εκπαιδεύονται για να δίνουν εντολές στους επιβάτες: «Βγείτε έξω, γρήγορα». Σε κρίσιμες στιγμές, οι άνθρωποι ανταποκρίνονται σε άτομα ικανά να ηγηθούν.


«Μην κλαις… Πρέπει να μείνω να τους βοηθήσω»

Την 11η Σεπτεμβρίου του 2001, ο Ρικ Ρεσκόρλα ήταν επικεφαλής της ασφάλειας της Μorgan Stanley Dean Witter, της σημερινής τράπεζας επενδύσεων Μorgan Stanley, στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου. Μετά την τρομοκρατική επίθεση στο αεροσκάφος της Ρan Αmerican στο Λόκερμπι της Σκωτίας το 1988, είχε εκτιμήσει με επιτυχία την πιθανότητα επίθεσης κατά του Παγκόσμιου Κέντρου.

Τους εκπαίδευσε. Κανείς δεν άκουσε όμως τις εκκλήσεις του για ενίσχυση των μέτρων ασφάλειας σε περιοχή του υπόγειου πάρκινγκ. Το 1993, ο Ράμζι Γιούσεφ οδήγησε το παγιδευμένο με εκρηκτικά φορτηγό του στο υπόγειο πάρκινγκ του Κέντρου. Έξι άνθρωποι σκοτώθηκαν και περισσότεροι από 1.000 τραυματίστηκαν. Ξαφνικά ο Ρεσκόρλα απέκτησε αξιοπιστία. Κατά περιόδους εκπαίδευε τους υπαλλήλους σε περιπτώσεις πυρκαγιάς να κατεβαίνουν ήσυχα αλλά γρήγορα τις σκάλες, πάντα σε ζευγάρια. «Σπάνια γίνονται διασώσεις από τη στέγη. Έτσι, αν γίνει κάτι, πρέπει να πάμε κάτω», έλεγε. Όταν το πρωινό της 11ης Σεπτεμβρίου άκουσε την έκρηξη και είδε τον πρώτο πύργο τυλιγμένο στις φλόγες, άρπαξε το μεγάφωνο, το κινητό και το γουόκι τόκι, και αν και οι αρχές ασφάλειας του Κέντρου ζητούσαν από τον κόσμο να παραμείνει στις θέσεις του, ο Ρεσκόρλα έδινε εντολές εκκένωσης.

Ήξεραν άλλωστε όλοι στη Μorgan Stanley τι έπρεπε να κάνουν.

Κάποιοι που δεν γνώριζαν, προσπάθησαν να πάνε στη στέγη.

Όμως οι πόρτες ήταν κλειδωμένες. Ο Ρεσκόρλα βρισκόταν στον 44ο όροφο όταν χτύπησε το δεύτερο αεροπλάνο, 38 ορόφους πιο ψηλά. Πήρε τη σύζυγό του τηλέφωνο. «Πρέπει να βοηθήσω αυτούς τους ανθρώπους», της είπε ««Μην κλαις… Αν κάτι συμβεί, να ξέρεις ότι μαζί σου ήμουν ευτυχισμένος. Έδωσες νόημα στη ζωή μου».

Όταν κατέρρευσε ο πύργος, μόνο 13 υπάλληλοι της Μorgan Stanley βρίσκονταν μέσα. Ο Ρεσκόρλα είχε μείνει μαζί τους. Οι υπόλοιποι 2.687 ήταν ασφαλείς.


Πέντε «κλειδιά» για να βοηθήσουμε τον εαυτό μας

1. Ψυχραιμία: Οι άνθρωποι που μένουν ψύχραιμοι σε δύσκολες συνθήκες έχουν τρία πλεονεκτήματα: πίστη ότι μπορούν να επηρεάσουν τα πράγματα, ικανότητα στην εύρεση σημαντικού σκοπού στη ζωή τους και την πεποίθηση ότι μαθαίνουν από τις θετικές και τις αρνητικές εμπειρίες. Μπορεί να είναι στη φύση τους, όμως είναι δυνατόν να διδάξουμε κι εμείς τον εαυτό μας να μην πέφτουμε στην παγίδα του θύματος: «Αν μου συμβεί αυτό, δεν θα μπορέσω να κάνω τίποτα». 2. Ενημέρωση: Απ΄ όλους τους επιβάτες που ενεπλάκησαν σε σοβαρά αεροπορικά δυστυχήματα από το 1983 ώς το 2000, το 56% επέζησε. Αν το έχουμε αυτό στο μυαλό μας, ίσως στο εξής προσέχουμε περισσότερο την ενημέρωση από τις συνοδούς για περιπτώσεις κινδύνου, ώστε να κάνουμε τις κατάλληλες κινήσεις γρήγορα αν χρειαστεί.

3. Έλεγχος άγχους: Έρευνες έδειξαν ότι άνθρωποι με μεγάλο άγχος επιλέγουν λάθος κίνηση σε στιγμές κινδύνου. Για παράδειγμα, οι δύτες μπορεί να βγάλουν τη μάσκα οξυγόνου ενώ βρίσκονται κάτω από το νερό. Υπάρχουν όμως τρόποι αντιμετώπισης: η αναπνοή και η εκπνοή με ρυθμό είναι δυνατό να κρατήσουν το άγχος υπό έλεγχο.

4. Φυσική κατάσταση: Έχει σημασία να προσέχουμε το βάρος μας και να διατηρούμαστε σε καλή φυσική κατάσταση, καθώς οι υπέρβαροι χρειάζονται περισσότερο χρόνο και χώρο για να μετακινηθούν. 5. Εκπαίδευση: Ο καλύτερος τρόπος για να κρατήσουμε υπό έλεγχο την αντίδρασή μας σε περιπτώσεις κινδύνου είναι να εκπαιδευθούμε. Σκεφτείτε τι φοβάστε περισσότερο ή σε ποιους κινδύνους μπορεί να αποδειχθεί πως είστε ευάλωτοι σε περίπτωση κρίσης. Αν δουλεύετε για παράδειγμα σε ουρανοξύστη, καλό είναι να γνωρίζετε τις εξόδους κινδύνου ή να χρησιμοποιήσετε μερικές φορές τη σκάλα για να κατεβείτε.