ΔΡΟΜΟΙ

Τα μαθηματικά…
… ήταν μια από τις ελάχιστες βεβαιότητες που είχαν απομείνει όρθιες στη σημερινή εποχή που είναι γεμάτη αναθεωρήσεις. Όχι πια, τουλάχιστον από τότε που εκδόθηκαν τα «Εθνομαθηματικά» της Μάρσια Άσερ. Η συγγραφέας έρχεται να γκρεμίσει από το βάθρο της ακόμη κι αυτή την τελευταία βεβαιότητα: δεν υπάρχει μόνο ένας, αλλά πολλοί και διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους οι άνθρωποι υπολογίζουν και μετρούν τον κόσμο τους.

Με ένα ταξίδι…
… μακρινό και γοητευτικό σε ελάχιστα γνωστούς πολιτισμούς, η Μάρσια Άσερ έρχεται να μας δείξει πως τα δικά μας μαθηματικά δεν είναι τα μοναδικά, αλλά συνυπάρχουν κι αυτά με πολλά άλλα μαθηματικά που είναι εντελώς διαφορετικά. Και να μας αποδείξει πως εδώ και πολύ καιρό λαοί που εμείς τους αποκαλούσαμε και τους θεωρούσαμε «πρωτόγονους» ξέρουν να κάνουν εξαιρετικά πολύπλοκους μαθηματικούς υπολογισμούς. «Τι είναι ο χρόνος; Αν δεν με ρωτήσει κανείς, ξέρω. Αν μου ζητήσει όμως να του τον εξηγήσω, δεν ξέρω», έγραφε ο Άγιος Αυγουστίνος. Ο χρόνος υπάρχει τη στιγμή που τον υπολογίζουμε. Αυτό το γνωρίζουν καλά οι κάτοικοι του μικρού μελανησιακού αρχιπελάγους Τρομπριάν, που τους μάθαμε στον δυτικό κόσμο από τις εργασίες του ανθρωπολόγου Μαλινόφσκι. Γι΄ αυτούς, η σελήνη παίζει έναν βασικό ρόλο στον υπολογισμό του χρόνου. Κάθε χρόνος των Τρομπριανών αποτελείται από δώδεκα ή δεκατρείς σεληνιακούς μήνες 29-30 ημερών. Οι μήνες δεν στηρίζονται σε κάποιο αφηρημένο ημερολόγιο, αλλά καθορίζονται από τους κύκλους της γεωργίας. Για παράδειγμα, ο «κουλουβασάσα» είναι ο μήνας της συγκομιδής. Και επειδή η συγκομιδή δεν γίνεται την ίδια περίοδο σε όλες τις περιοχές του αρχιπελάγους, ο «κουλουβασάσα» πέφτει σε διαφορετικές περιόδους ανάλογα με τον τόπο. Η συγκομιδή είναι εκείνη που καθορίζει τον μήνα. Κάθε τρία χρόνια περίπου, οι Τρομπριανοί πρέπει να διορθώνουν το σεληνιακό ημερολόγιό τους προσθέτοντας στους δώδεκα μήνες τους έναν εμβόλιμο. Πώς καταλαβαίνουν πότε πρέπει να το κάνουν; Τους το λέει το «ρολόι» τους, ένα θαλάσσιο σκουλήκι που ονομάζεται «μιλαμάλα» και εναποθέτει τα αυγά του σε τακτά διαστήματα.

Ο χώρος…
… μπορεί κι αυτός να υπολογιστεί διαφορετικά. Στα νησιά Μάρσαλ δεν έχουν χάρτες όπως τους ξέρουμε. Σε ένα από αυτά τα νησιά, το Μπικίνι, που το μάθαμε από τις αμερικανικές πυρηνικές δοκιμές και το ομώνυμο μαγιό, έναν τόπο που η γεωμετρία του μεταβάλλεται διαρκώς από τα νερά, φτιάχνουν χάρτες από μικρούς πασσάλους και φοινικόφυλλα που κάθε τόσο τους αλλάζουν θέση. Οι «πρωτόγονοι»…
… δικαιώνουν τον Αϊνστάιν που έγραφε: «Ο χώρος δεν είναι μια αντικειμενική πραγματικότητα, αλλά απλώς μια διάταξη ή μια διάθεση των αντικειμένων που αντιλαμβανόμαστε μέσα σε αυτόν. Και ο χρόνος δεν έχει μια ύπαρξη ανεξάρτητη από τη διάταξη των γεγονότων με τα οποία τον μετρούμε». Μπορεί κάποιος να τον μετράει με ένα πανάκριβο ελβετικό ρολόι, αλλά την ίδια δουλειά κάνει και ένα ταπεινό σκουλήκι.