Κριτική Εικαστικών

Αναγεννώντας τα ίχνη της ιστορίας

Είναι σπουδαίο το εκθεσιακό αφιέρωμα που εγκαινιάστηκε στην Ιταλία για τον Πίνο Παντολφίνι, κορυφαίο χαράκτη-ζωγράφο με ξεχωριστό όραμα και γραφή, ο οποίος εδώ και 30 χρόνια ζει στην Αθήνα, πρωτοστατώντας στις εξελίξεις της τέχνης του και σαν καλλιτέχνης και σαν σύμβουλος-δάσκαλος, με το Εργαστήρι Χαρακτικής. Δύο ταυτόχρονα αναδρομικές εκθέσεις, η μία στη γενέτειρά του Γκαμπέτολα και η άλλη στο μουσειακό ίδρυμα Τ. Μπαλέστρα, στο μεσαιωνικό κάστρο Λοντζιάνο, με πολιτιστικές εκδηλώσεις που κάνουν τη μείζονα περιοχή ευρωπαϊκό επίκεντρο, μια περιοχή που εκτός από τον μεγάλο Λεονάρντο Ντα Βίντσι εξέθρεψε και τον σκηνοθέτη Φελίνι, ενώ ενέπνευσε τον Μπερτολούτσι για να γυρίσει επιτόπου το «1900». Στην Τσεζένα, το επίκεντρο, λειτουργεί σαν να μην πέρασαν πέντε αιώνες η περίφημη Μαλατεστιανή Βιβλιοθήκη, με πληθώρα μεσαιωνικών χειρογράφων, αυτή που ενέπνευσε τον Ουμπέρτο Έκο, στο « Όνομα του Ρ όδου».

«Επιστροφή του Οδυσσέα» ονομάζει την αναδρομή ο καθηγ. Μ. Μπαντίνι, καλώντας μας στην καλλιτεχνική περιπλάνηση του Παντολφίνι, αφότου έφυγε από την Ιταλία για την Ελλάδα σε μια πορεία που δένει τα πολιτιστικά ίχνη από τις δύο χώρες, τη χαρακτική με τη ζωγραφική, όπως και την ιστορική μορφολογία της τέχνης και το ανήσυχο παρόν της.

Στον υποβλητικό χώρο της μεσαιωνικής εκκλησίας του κάστρου λειτουργεί το πρώτο μέρος της έκθεσης, με κεντρικό έκθεμα ένα αληθινό ποδήλατο να ξεπροβάλλει μεταξύ τοίχου και μιας στοίβας άμμου, γράφοντας ίχνη πορείας, ενώ τα επίτοιχα έργα έχουν κεντρικό θέμα αυτές τις «ροδιές», που διασταυρώνουν τις πορείες τους.

Ωραίος συμβολισμός, λακωνικά εκφρασμένος, με εύγλωττη τεχνική ανάδειξης και σύνθεσης των εικαστικών ιχνών, που φέρει τη σφραγίδα και τη λιτότητα σπουδαίου μάστορα.

Στους αχανείς χώρους της «Φάμπρικα», κατόπιν, το σημειολογικό και καλλιτεχνικό πιστεύω του Παντολφίνι μετατρέπεται σε ιδεολογικό, όραμα και περιπέτεια πάνω σε πίνακες. Φόρμες ασαφείς στην αρχή, σαν αντανακλάσεις του φωτός

ΙΝFΟ

● Φ.-Μ. Τσιγκάκου, «Η Αθήνα με τα Μάτια των Ζωγράφων-Περιηγητών. 16ος-19ος αι.», εκδ.
«Οίστρος», 2008
● Ρino Ρantolfini, «Η Επιστροφή του Οδυσσέα», αναδρομική έκθεση ζωγραφικής-χαρακτικής, Ίδρυμα Μπαλέστρα Λοντζιάνο και «Φάμπρικα» Γκαμπέτολα, Ιταλία, μέχρι 18 Μαΐου

ή σαν μισοφανερωμένα σπαράγματα παλιάς ζωής στον βυθό της θάλασσας, απευθύνονται στο μάτι του θεατή διακριτικά ζητώντας και τη δική του «νοητική συμμετοχή» για να αναστηθούν και να ολοκληρωθούν σε αναγνωρίσιμη φόρμα. Σε επόμενα έργα, αυτές οι κινητικές φόρμες γίνονται αχνά ίχνη, σαν να αναδύονται μόλις μέσα από το έντονο άσπρο φως, σχηματίζοντας στο τέλος φόρμες που σκόπιμα «κάτι θυμίζουν».

Είναι περιγράμματα «γεμισμένα» με γραμμικά ίχνη που κινούνται προς κάθε κατεύθυνση, φόρμες από αρχαιοελληνικές ή ρωμαϊκές παραστάσεις, ανάμεσά τους και μια φωτογραφία εμβληματική για τη νεοελληνική ζωγραφική, ο Φασιανός να υποβαστάζει τον Τσαρούχη περπατώντας δίπλα-δίπλα. Γοητευτική η ατμόσφαιρα της έκθεσης, δείχνει το εικαστικό εργαλείο ιχνηλάτησης με το οποίο ο ζωγράφος ανασυστήνει τη μνήμη και τις αναφορές του στον κοινό μας μεσογειακό πολιτισμό, μια Οδύσσεια πράγματι, φινετσάτη και λόγια, που τώρα δηλώνει στους πολυπληθείς επισκέπτες της περιοχής τη βαθιά ανάμνηση της διαχρονικής Ελλάδας μέσα από το βλέμμα και την ψυχή ενός Ιταλού, Έλληνα και Φιλέλληνα.

Τύχη αγαθή έφερε τον κατάλογο αυτής της έκθεσης να ακουμπήσει δίπλα και να προεκτείνει νοητά ένα άλλο βιβλίο, το οποίο η απαιτητική επικαιρότητα δεν μας άφησε να σχολιάσουμε πρόσφατα, την «Αθήνα με τα Μάτια των Ζωγράφων Περιηγητών» της Φανής-Μαρίας Τσιγκάκου. Μοναδική στην έρευνα, τη μουσειακή γνώση αλλά και στη γλαφυρή παρουσίαση, η επιμελήτρια του Μουσείου Μπενάκη αποθησαυρίζει το σύνολο των Ευρωπαίων που σχεδίασαν και χάραξαν την Αθήνα από τον 16ο ώς τον 19ο αι. Η ανάσταση της πόλης και του νεοελληνικού εθνικού χώρου εμμεσότερου μέσα από το φιλελληνικό όραμα αναδύεται στις σελίδες του, με έργα γεμάτα έρωτα για τον χώρο, το φως, το χρώμα, τα ίχνη της ιστορίας. Είναι ιστορικά γνωστό ότι οι αναγεννησιακές εκδόσεις των αρχαίων φόρτισαν ιδεολογικά τους Ευρωπαίους με νοσταλγία για την Αθήνα, έτσι που η Αθήνα έμοιαζε ως Ιθάκη για τη διανοούμενη και αναγεννώμενη τότε Ευρώπη.