Φαινόμενα

«Δίαιτα» για το όνειρο

Μέσα από τις εκπομπές της Όπρα μεταλλάσσεται το «αμερικάνικο όνειρο», αντί «πλούτισε για να καταναλώνεις» γίνεται «περιόρισε την κατανάλωση για να πλουτίσεις»
O πλουτισμός παραμένει ο πυρήνας, μόνο που η νέα διαδρομή του δεν είναι κέρδος για επιδεικτική κατανάλωση, αλλά οικονομία για να μειωθούν τα χρέη.

Χρειάστηκε ελάχιστες φράσεις για να περιγράψει η Όπρα το τεράστιο κοινωνικό και ψυχολογικό πρόβλημα, το οποίο καλείται να αντιμετωπίσει η Αμερική και χάραξε τη νέα κουλτούρα της καθημερινής ζωής που προτείνει η εκπομπή της: τη «δίαιτα χρεών». Δικός της ο όρος αλλά και η ιδέα για την εκστρατεία αφύπνισης των Αμερικανών από την επικίνδυνη πλέον νιρβάνα της κατανάλωσης.

Το εντυπωσιακό της εκπομπής, που την παρακολουθήσαμε στο πλαίσιο του μεσημεριανού μαγκαζίνο του Σκάι («Τρόπος να ζεις») και αποφασίσαμε να σταθούμε, δεν ήταν μόνο το θέμα που αγγίζει τις περισσότερες σύγχρονες κοινωνίες και εξίσου την ελληνική, αλλά ο τρόπος με τον οποίο η τηλεόραση της Όπρα αποτυπώνει το πρόβλημα και προτείνει λύσεις χωρίς να παρεκκλίνει από τις αρχές της τηλεόρασης που η ίδια έχει διαμορφώσει, ενταγμένες απολύτως στην κουλτούρα της κοινωνίας στην οποία απευθύνεται: «λύση εδώ και τώρα» με «συνταγές». Η αρχή της ταχύτητας διατηρείται, η «θεραπεία» πρέπει να είναι άμεση και τα στάδια σαφή και ορατά, σαν μαγειρική. Τρεις διάσημοι στις ΗΠΑ οικονομολόγοι, συγγραφείς βιβλίων που προτείνουν συνταγές πλουτισμού, ανέλαβαν να προτείνουν την «κουζίνα» της «δίαιτας χρεών».

Η χώρα που δίδαξε την κατανάλωση και η τηλεόραση που διαμόρφωσε τα μηνύματα του εθισμού σε αυτή, αίφνης αλλάζουν άρδην κατεύθυνση και το σύνθημα είναι «τέρμα στην κατανάλωση, ναι στην αποταμίευση, γιατί η χώρα βουλιάζει». Τα εκατομμύρια των πτωχεύσεων και των κατασχέσεων αυτοκινήτων δεν μαρτυρούν μόνο δυστυχία στον κόσμο, αλλά και μια οικονομία που στέκεται αυτή τη στιγμή «σε κινούμενη άμμο», είπε η Όπρα. Ο λόγος της άριστα δομημένος, υπόδειγμα αγγλοσαξονικής κυριολεξίας και σαφήνειας των μηνυμάτων: 1) Ποιο είναι το πρόβλημα; Η υπερχρέωση. 2) Τι προκαλεί; Οι άνθρωποι γίνονται δούλοι, στις τράπεζες, καθηλώνονται σε δουλειές που δεν τους αρέσουν γιατί φοβούνται μήπως δεν έχουν να ξεπληρώσουν τα χρέη, χαλούν οικογένειες από τη μιζέρια και τους καβγάδες και δεν υπάρχει καν σεξουαλική ζωή, που σημαίνει ανθρώπους δυστυχισμένους και εκνευρισμένους. 3) Ποια είναι η λύση; «Δίαιτα χρεών» που θέλει όμως αποφασιστικότητα, πρόγραμμα και αφοσίωση στον στόχο.

Το πρόγραμμα και τη μέθοδο προσφέρουν οι τρεις οικονομολόγοι, αλλά για να γίνουν κατανοητά όλα αυτά προσφέρονται τρεις οικογένειες Αμερικανών με υπέρογκα χρέη να μπουν στο «πρόγραμμα δίαιτας». Εδώ αρχίζει το ριάλιτι, που όμως γίνεται υποδειγματικό, δεν στέκεται στη δυστυχία, δεν κάνει κοντινά πλάνα σε κλάματα ούτε αναλώνεται σε περιγραφές μιζέριας και αδικίας. Απλώς, ζητάει από τους εθελοντές να περιγράψουν στον φακό τις καταναλωτικές τους συνήθειες. Όλοι τους μαγεμένοι από το «αμερικάνικο όνειρο» ξόδεψαν για αγορές μεγάλων σπιτιών, ακριβών αυτοκινήτων και εξακολουθούν να ξοδεύουν. Κάρτες υπερφορτωμένες, δάνεια με υψηλές δόσεις και σχέσεις διαλυμένες από τις συνεχείς διενέξεις.

Καθένας από τους τρεις οικονομολόγους ανέλαβε να μετακομίσει στο σπίτι κάθε μιας από τις οικογένειες εθελοντών και ο φακός θα καταγράψει στη συνέχεια τις προσπάθειες οικονομίας. Ιστοσελίδα της εκπομπής θα προσφέρει συμβουλές και απαντήσεις σε όσους επιθυμούν να μπουν σε «πρόγραμμα».
Μια νέα «εκπαιδευτική τηλεόραση»

Αυτή η μορφή του ριάλιτι δεν έρχεται να ψυχαγωγήσει προβάλλοντας δυστυχία και καταστροφή. Αντιθέτως, οι όροι του τίθενται στην υπηρεσία της εκπαίδευσης του φιλοθεάμονος για καλύτερες επιλογές ζωής.

Βεβαίως, απευθύνεται σε μια κοινωνία που αναζητεί πάντα έτοιμες «συνταγές» και καταφεύγει σε αυτοματισμούς, γεγονός που τη διατηρεί ευάλωτη στα μηνύματα της αγοράς.

Μηνύματα που πλέον απλώς αντιστρέφονται, κάποτε ήταν «κατανάλωσε για να είσαι ευτυχής» – και ευτυχία είναι μεγάλο σπίτι, κάθε μέλος της οικογένειας και ένα αυτοκίνητο κ.λπ. Το νέο μήνυμα είναι «μην καταναλώνεις για να είσαι ευτυχής».

Εντυπωσιακή τηλεόραση, για τον τρόπο που ελίσσεται και θέτει τους όρους της στην υπηρεσία ενός «εθνικού στόχου» (λιγότερα ιδιωτικά χρέη, καλύτερη εθνική οικονομία), για τη μέθοδο με την οποία επηρεάζει και διαμορφώνει την κουλτούρα αντιμετώπισης των καθημερινών αναγκών. ΄Ηταν η πρώτη φορά που είδαμε αμερικανική τηλεόραση να μη γεννάει ανάγκες, όπως μέχρι τώρα γνωρίζουμε ότι είναι ο όρος επιβίωσης της αγοράς, αλλά να προτείνει περιορισμό τους. Η «εποχή Όπρα» συνεχίζεται.