Ο ζητιάνος και το κουκλόσπιτο

Από το ράφι, όπου αναπαύονται παλαιοί δίσκοι βινυλίου, ανασύρω τον πιο πολύτιμο. Είναι συλλεκτικός. Ένα κατάλευκο εξώφυλλο, γυμνό, με τυπωμένο ανάγλυφα, αχνά, το όνομα του συγκροτήματος και στο κάτω μέρος ένας αριθμός. Τίτλος δεν υπάρχει. Έμεινε στην Ιστορία ως η «λευκή συλλογή»- the White Αlbum- των Βeatles.
Βάζω τον πρώτο από τους δύο δίσκους στο πλατό, και μαζί με το πρώτο σκρατς, ακούω τον ήχο απογείωσης, με τον οποίο αρχίζει το «Βack in the USSR». Τα ντραμς που ακούγονται είναι, ως γνωστόν, από τα χέρια του Πολ Μακάρτνεϊ, γιατί ο Ρίνγκο, θυμωμένος, είχε φύγει από το στούντιο. Ένας από πολλούς καβγάδες ενός συγκροτήματος, όπου το κάθε μέλος του είχε ήδη αρχίσει να ακολουθεί αποκλίνουσες διαδρομές και ηχογραφούσε, ο καθένας μόνος, σε διαφορετικό στούντιο.

Δεν είναι το σημαντικότερο από τα άλμπουμ των Βeatles. Το σημαντικότερο- το «Sgt Ρepper΄s lonely hearts club band»- είχε κυκλοφορήσει τον Ιούνιο του 1967. Αλλά η «λευκή συλλογή» είναι ένας κύκλος τραγουδιών που άρχισε να ηχογραφείται στις 30 Μαΐου 1968, την ημέρα που οι οπαδοί του στρατηγού Ντε Γκωλ έβγαιναν στους δρόμους για να απαντήσουν στους διαδηλωτές του Μάη, και ολοκληρώθηκε στις 14 Οκτωβρίου του 1968, μιά μέρα πριν ο Σμιθ και ο Κάρλος ανεβούν στο βάθρο των Ολυμπιακών Αγώνων του Μεξικού με υψωμένη τη γροθιά του μαύρου πάνθηρα…

Την ίδια πάνω-κάτω περίοδο, από τον Απρίλιο ώς τον Αύγουστο του ΄68, λίγο μακρύτερα από τα στούντιο της Αbbey road, οι Rolling Stones ηχογραφούσαν το δικό τους άλμπουμ, το «Βeggar΄s banquet»- «Το δείπνο του ζητιάνου». Ο Τζάγκερ, ο Τζόουν και ο Ρίτσαρντς μπαινόβγαιναν στις φυλακές μπερδεμένοι με ναρκωτικά και ο ψυχεδελικός ήχος του προηγούμενου δίσκου τους ακουγόταν, κάπως, εκτός κλίματος. Επέστρεφαν, λοιπόν, στις μπλουζ ρίζες τους με μια σειρά τραγουδιών πιο εξωστρεφών, δυναμικών, σε αρμονία με ένα κλίμα εξέγερσης στους δρόμους των πόλεων της Δύσης, Ο εκ Παρισίων Ζαν Λικ Γκοντάρ φιλμάριζε την ηχογράφηση του «Sympathy for the devil» και τα πρώτα singles, το «Street fighting man» και το «Jumpin Jack flash», χτύπησαν φλέβα αμέσως. Κάπως έτσι, ο ζητιάνος των Stones και ο φοιτητής στο Παρίσι, το Μεξικό ή το Μιλάνο βρέθηκαν να συντονίζονται στον ίδιο ρυθμό και να βγάζουν τη γλώσσα με την ίδια αυθάδεια.

Στην περίπτωση του δίσκου των Βeatles, ο διάλογος της μουσικής με την επικαιρότητα και την Ιστορία ήταν πιο περίπλοκος, αντιφατικός- και γι΄ αυτό, πιο αντιπροσωπευτικός τής ταραχώδους σύγχυσης και της πολιτιστικής ανατροπής, που χαρακτήριζαν τα χρόνια της πολιτιστικής επανάστασης και τη γενιά του ΄68. Οι ρίζες των περισσότερων από τα τραγούδια της συλλογής τους βρίσκονται στην Ινδία, εκεί όπου το συγκρότημα, παρέα με τη Μία Φάροου και την αδελφή της (το «Dear Ρrudence» είναι αφιερωμένο σ΄ αυτήν) έκαναν σεμινάρια διαλογισμού δίπλα τον γιόγκι Μαχαρίσι Μαχές. Αλλά στους μήνες των ηχογραφήσεων κάτι άλλαζε. Ο Πολ είχε απορρίψει βίαια τον Μαχαρίσι. Ο ήχος έπαιρνε κάποιες αποστάσεις από τη σιτάρ ψυχεδέλεια. Ο στίχος έκανε κάποια βήματα από την ψυχοτρόπο ενδοσκόπηση στην κοινωνική ανησυχία. Ο τίτλος άλλαξε – θα ονομαζόταν «Α doll΄ s house»- «Το σπίτι της κούκλας». Το εξώφυλλο άλλαξε κι αυτό, έμεινε συμβολικά λευκό. Και ο Λένον άλλαξε, στην τελική ηχογράφηση, τον κρισιμότερο στίχο του πιο «επικαιρικού» τραγουδιού της συλλογής, του «Revolution 1». We all want to change the world, τραγουδούσε ο Λένον, συμπληρώνοντας, όμως, πως «αν μιλάτε για καταστροφή, αφήστε με απ΄ έξω». Κι ύστερα, πρόσθεσε ένα πεζό «μέσα» για να συμπληρώσει το «έξω»… Η συλλογή κυκλοφόρησε τον Νοέμβριο.

Έναν μήνα αργότερα κυκλοφόρησε το άλμπουμ των Stones. Έπειτα από πολλούς καβγάδες, «Το δείπνο του ζητιάνου» κυκλοφόρησε κι αυτό με ένα λευκό, λιτό εξώφυλλο, σαν πρόσκληση σε δείπνο. Το προηγούμενο εξώφυλλο (μια δημόσια τουαλέτα γεμάτη γκράφιτι) μπήκε στο συρτάρι. Ο Μικ αντιγράφει τον Πολ και τον Τζον, είπαν οι κριτικοί. Αλλά έτσι ήταν η ατμόσφαιρα του ΄68- και στη μουσική σκηνή. Αγωνία για πρωτοτυπία και μίμηση ταυτόχρονα, εξέγερση του ατόμου απέναντι σε κάθε κοινωνική ή οικογενειακή δομή, αλλά και υποταγή στην κοινή μόδα, την κοινή γλώσσα. Κι αν αυτό που συνέβη το 1968 άλλαξεόπως γράφει ο Χόμπσμπομ- ώς και τον αέρα που ανασαίνουν οι άνθρωποι που ζουν στις πόλεις της Δύσης, πουθενά το βάσανο και η άγρια χαρά της αλλαγή αυτής δεν ακούγεται πιο καθαρά απ΄ ό,τι σε δύο μουσικές συλλογές που ηχογραφήθηκαν στην καρδιά των αναστατώσεων της χρονιάςτο κουκλόσπιτο των Βeatles και την πρόσκληση ενός ζητιάνου σε δείπνο από τους Stones.


Μουσικό ημερολόγιο

● Ιανουάριος Ο Τζόνι Κας τραγουδά μπροστά σε κατάδικους στη φυλακή Φόλσομ της Καλιφόρνιας. Ο Μπομπ Ντίλαν επιστρέφει σε έναν πιο ακουστικό ήχο, με το «John Wesley harding». ● Φεβρουάριος Ο Σιντ Μπάρετ εγκαταλείπει τους Πινκ Φλόιντ για το ψυχιατρείο, δίνοντας την θέση του στον Ντέιβιντ Γκίλμορ. Οι Βeatles, μαζί με τη Μία Φάροου, τον Ντόνοβαν και άλλους, ταξιδεύουν στην Ινδία για να μαθητεύσουν κοντά στον γιόγκι Μαχαρίσι Μαχές.

● Μάρτιος Οι Ρόλινγκ Στόουνς μπαίνουν στο στούντιο για την ηχογράφηση του άλμπουμ «Βeggar΄s Βanquet». Στην Καλιφόρνια, ο David Crosby γίνεται παραγωγός στο πρώτο άλμπουμ της Joni Μitchell.

● Απρίλιος Κυκλοφορεί το θρυλικό άλμπουμ των Σάιμον και Γκαρφάνκελ «Βookends». Το ροκ μιούζικαλ «Ηair» κάνει πρεμιέρα στο Μπρόντγουεϊ. Ο Τζίμι Χέντριξ, η Τζάνις Τζόπλιν, η Τζόνι Μίτσελ, ο Μπάντι Γκάι και άλλοι δίνουν μια μεγάλη συναυλία στη Νέα Υόρκη, στη μνήμη του Μάρτιν Λούθερ Κιγκ. ● Μάιος Οι Βeatles αρχίζουν την ηχογράφηση του διπλού τους άλμπουμ, που αργότερα θα ονομαστεί «Λευκό».

● Ιούνιος Οι Small Faces κυκλοφορούν το «Οgdens΄ nut gone flake», το κύκνειο άσμα των mods, ένα άλμπουμ που κυκλοφόρησε με εξώφυλλο σε σχήμα κύκλου. Οι Βeach Βoys επιστρέφουν με το άλμπουμ «Friends».

● Ιούλιος Κυκλοφορεί το τρίτο άλμπουμ των Doors, «Waiting for the sun». Τελευταία εμφάνιση των Υardibirds του Έρικ Κλάπτον, του Τζεφ Μπεκ και του Τζίμι Πέιτζ. Το «Ηey Jude» των Βeatles κυκλοφορεί ως single (με το «Revolution» στην άλλη πλευρά).

● Αύγουστος Οι Σάιμον και Γκαρφάνκελ δίνουν μια μεγάλη συναυλία στο Ηollywood Βowl. Η Τζάνις Τζόπλιν κυκλοφορεί το άλμπουμ «Cheap thrills». Οι Crosby, Stills και Νash αρχίζουν να παίζουν μαζί στην Καλιφόρνια. ● Σεπτέμβριος Πρώτη συναυλία των Led Ζeppelin. Στο Παρίσι, το σάουντρακ της «επιστροφής» στα σχολεία μετά τον πυρετό του Μάη, είναι το μελαγχολικό «Ιl est 5 heures Ρaris s΄ eveille», του Ζακ Ντιτρόν.

● Οκτώβριος Κυκλοφορεί το άλμπουμ « Εlectric Ladyland» του Τζίμι Χέντριξ. Εκτός από το δικό του «Voodoo child», το άλμπουμ θα μείνει στην ιστορία για την εκτέλεση του ντιλανικού «Αll along the watchtower», την οποία ο Ντίλαν θα θεωρήσει καλύτερη από τη δική του. ● Νοέμβριος Κυκλοφορεί το διπλό «Λευκό Άλμπουμ» των Βeatles. Στην Ουάσιγκτον, ο θίασος του «Ηair» και πολλοί άλλοι μουσικοί παίρνουν μέρος στη μεγάλη αντιπολεμική πορεία των 500.000 διαδηλωτών.

● Δεκέμβριος Κυκλοφορεί το «Βeggar΄s Βanquet» των Ρόλινγκ Στόουνς. Η Τζόαν Μπαέζ παρουσιάζει τη μαραθώνια ηχογράφηση του «Αny day now», με τον Μπομπ Ντίλαν στη Νάσβιλ.


Από τον Ντίλανέως το Γούντστοκ

Η δεκαετία του ΄50 ήταν μια χρυσή εποχή για την τζαζ. Προς τα τέλη της, ένα λευκό νεανικό κοινό μαζευόταν μαγεμένο στα πόδια των μεγάλων αστέρων της μαύρης μουσικής, η επανάσταση του μπι-μποπ κυριαρχούσε, οι μπλε νότες έκαναν τον γύρο του κόσμου, κατακτούσαν τις πρωτεύουσες της Γηραιάς Ηπείρου και σε κάποιους δρόμους της Νέας Υόρκης διάβαζε κανείς το σύνθημα «Βird lives». Στα μέσα της δεκαετίας του ΄60 οι νέοι είχαν εγκαταλείψει την τζαζ σκηνή, οι Βeatles σάρωναν και τις δύο όχθες του Ατλαντικού, ένας νέος ήχος που καταγόταν εν πολλοίς από την ίδια προγονική γραμμή, όπως και η τζαζ, από το μπλουζ του αμερικανικού Νότου- το ροκ- είχε εγκατασταθεί στον θρόνο. Ήταν η νέα, παντοδύναμη παγκόσμια μουσική. Κι αν η τζαζ ήταν πάντα μια μουσική για μειοψηφίες, το μικρό της αδερφάκι, το ροκ, ήταν από την πρώτη στιγμή προορισμένο να γίνει μια μουσική για τις μεγάλες πλειοψηφίες.

Σημάδι μιας ορισμένης κατάστασης του κόσμου, μιας γιγάντιας πολιτιστικής (αλλά και οικονομικής- κοινωνικής) αλλαγής του στάτους των νεώτερων γενιών στον δυτικό κόσμο, η μουσική προετοίμαζε αυτό που θα εξελισσόταν σε εξέγερση.

Από το 1955, έτος γέννησης του ροκ εν ρολ, μέχρι το 1959, οι πωλήσεις δίσκων στην Αμερική αυξάνονταν κατά 36% τον χρόνο. Κι έπειτα, το 1963, η βρετανική εισβολή στη γη του Τσακ Μπέρι και του Έλβις ολοκλήρωσε τη διαμόρφωση ενός καινούργιου, παγκόσμιου πολιτιστικού ιδιώματος, μιας γλώσσας που μπορούσε να προσαρμοστεί σε κάθε εθνικό, ταξικό ή ιδεολογικό-πολιτικό πλαίσιο, αλλά που τα ξεπερνούσε και τα έλειωνε όλα σε μια κοινή «νεανική κουλτούρα» χωρίς σύνορα, όπου το δημόσιο και το ιδιωτικό, πεποιθήσεις, έρωτας, εξέγερση και τέχνη εκφράζονταν με έναν τρόπο αυθάδη και εξεγερτικό.

Κιθάρες και δρόμοι. Ό,τι συνέβη στον κόσμο το 1968 προετοιμαζόταν με ηλεκτρικό θόρυβο, από τις επιτυχίες που ανεβοκατέβαιναν στα «τσαρτ» τα προηγούμενα δέκα και κάτι χρόνια. Η εξέγερση του 1968 είναι αξεδιάλυτα δεμένη με μια επανάσταση στη λαϊκή-νεανική κουλτούρα που εκφράστηκε μέσα από τη μουσική. Και το 1968 θα ήταν ακατανόητο σε όποιον δεν έχει ακούσει τους ήχους της ηλεκτρικής κιθάρας που προετοίμαζαν τους ήχους του δρόμου.

Μέσα στο 1968, δεν κυκλοφόρησε τίποτε το αληθινά συνταρακτικό. Όλα είχαν προηγηθεί. Ένας κριτικός είχε γράψει μετά την κυκλοφορία του σημαντικότερου- ίσως- μουσικού άλμπουμ στην ιστορία της λαϊκής μουσικής, του «Sgt. Ρepper» των Βeatles, τον Ιούνιο του 1967, πως η κυκλοφορία του δίσκου αυτού ήταν «ό,τι σημαντικότερο για την εναρμόνιση, την ενοποίηση του δυτικού πολιτισμού είχε συμβεί μετά το Συνέδριο της Βιέννης το 1815»! Για ένα ολόκληρο καλοκαίρι, το καλοκαίρι του ΄67, σε κάθε πόλη της Ευρώπης ή της Αμερικής αντηχούσαν οι ίδιες πρωτοφανείς νότες, οι ίδιοι στίχοι: what would you do if i sang out of tune… «Για μια σύντομη στιγμή στην ιστορία η αναπόφευκτα πολυδιασπασμένη συνείδηση της Δύσης ενωνόταν, γινόταν ενιαία, τουλάχιστον στα μυαλά των νέων», έγραφε ο Λάνγκτον Γουίνερ.

Δύο χρόνια αργότερα, το καλοκαίρι του 1969, το περιοδικό «Rolling Stone» έγραφε, με αφορμή ένα μουσικό φεστιβάλ: «Μια στρατιά από ειρηνικούς αντάρτες ίδρυσαν μια πόλη μεγαλύτερη από το Ρότσεστερ της Νέας Υόρκης κι ήταν αμέσως έτοιμοι να γυρίσουν στην πόλη αυτή την πλάτη τους, να την αφήσουν πίσω ρημαγμένη και να χαθούν στην ομίχλη της πεδιάδας και τη δροσερή σιωπή των δασών. Και θα το επαναλάβουν ξανά και ξανά, με την απειλητική σκιά της νεανικής αμφισβήτησης στο Παρίσι και την Πράγα, το Φορτ Λοτερντέιλ και το Μπέρκλεϊ, το Σικάγο και το Λονδίνο να απλώνεται, ώσπου ο χάρτης της γης να γίνει βιώσιμος και καθαρός για όλους όσους ζουν επάνω της κι όσους είναι θαμμένοι κάτω από αυτήν». Ήταν η εποχή των προφητειών…

Για τη μουσική σκηνή του κόσμου το «ανατρεπτικό ΄68» δεν διήρκεσε μόνον ένα χρόνο, αλλά πολύ περισσότερο. Η αφετηρία του θα μπορούσε να τοποθετηθεί στο 1965, όταν ο Μπομπ Ντίλαν ηχογραφεί τους στίχους Ηow does it feel?/ Ηow does it feel/ Τo be on your own/ With no direction home/ Like a complete unknown/ Like a rolling stone? – τον αληθινό και διαρκή ύμνο της γενιάς της επανάστασης. Και το- συμβατικό, έστωτέλος της, τη Δευτέρα 18 Αυγούστου 1969, όταν ο Τζίμι Χέντριξ έκλεινε το φεστιβάλ του Γούντστοκ τραγουδώντας το Ηey Joe… Η τζαζ. Στο μεταξύ, για να γυρίσουμε στην τζαζ, τα δύο πιο ριζοσπαστικά μουσικά άλμπουμ του 1969 δεν είναι η ηχογράφηση του Γούντστοκ (η αφίσα του οποίου θα κοσμεί κάθε νεανικό δωμάτιο), αλλά δύο δίσκοι τζαζ: Το πρώτο τζαζ-ροκ άλμπουμ, το «Βitches΄ brew »του Μάιλς Ντέιβις και το φρι-τζαζ «Charlie Ηayden liberation orchestra», με τραγούδια εμπνευσμένα από τις διαδηλώσεις του Αυγούστου του 1968 στο Σικάγο, ένα τραγούδι για τον Τσε και τέσσερις φρι-τζαζ εκτελέσεις τραγουδιών του ισπανικού εμφυλίου.


Το σάουντρακ μιας χρονιάς

1.Ηey Jude (Τhe Βeatles) 2. (Sittin΄ on)

the dock of the bay (Οttis Redding) 3.Jumpin Jack flash (Τhe Rolling Stones) 4.Ηello,Ι love you (Τhe Doors) 5.Lady Μadonna (Τhe Βeatles) 6. (What a) wonderful world (Louis Αrmstrong) 7.Μrs Robinson (Simon and Garfunkel) 8.Αll along the watchtower (Jimmy Ηendrix) 9.Βorn to be wild (Steppenwolf) 10.Revolution (Τhe Βeatles) 11.Sympathy for the devil (Τhe Rolling Stones)

12.Sunshine of your love (Cream)
Και στην Ελλάδα;

OΘεοδωράκης το 1968 συνέθετε εμπνευσμένα εμβατήρια του αντιδικτατορικού αγώνα, ο Χατζιδάκις, στη Νέα Υόρκη, ετοίμαζε τους «Αντικατοπτρισμούς» του και ο Διονύσης Σαββόπουλος ετοίμαζε ό,τι κοντινότερο στο πνεύμα του ΄68 γέννησε η ελληνική μουσική σκηνή. Το 1969, η Λύρα κυκλοφορεί το «Περιβόλι του τρελού», που απέχει από το «Φορτηγό» όσο το πνεύμα των Λαμπράκηδων από τα ελληνικά 60ς απείχε από το πνεύμα των μαύρων μπουφάν του παρισινού Μάη. «Στις χτυπημένες πολιτείες/ πέφτει μια κίτρινη βροχή/ στο σώμα μου έχω ανατριχίλες/ και το ΄να δόντι μου πονεί»…