Κριτική εικαστικών

Ορθόδοξη νοσταλγία και ισλαμική ιερή γραφή

Η δια-πολιτισμική επικοινωνία- όπως λέμε τώρα πια το καλών προθέσεων πλησίασμα των λαών με διαφορετική θρησκεία- φέρνει στην επικαιρότητα καλλιτεχνικά θέματα που λίγο παλιότερα ήταν για λίγους ερευνητικούς φιλότεχνους , και σχεδόν «βαρετά» για τους άλλους.

Ακόμη και φανατικοί του μοντερνισμού ενσωματώνουν θρησκευτικά ζητήματα στο κέντρο της τέχνης τους. Δεν είναι μόνο ο ιερατικός Εβραίος Μπολτάνσκι, ή ο προτεστάντης Μόντριαν, αλλά οι σύγχρονοί μας- ο Νίκος Αλεξίου, π.χ., που διακρίθηκε στην Μπιενάλε Βενετίας με τα γεωμετρικά μοτίβα από το Άγιον Όρος, ο Μάριος Σπηλιόπουλος που κατασκευάζει εικονοστάσια με αναμνηστικά σαν της γιαγιάς στο χωριό, ο Στήβεν Αντωνάκος με τα εκκλησάκια που φωτίζονται από αφαιρετικό φως νέον, ακόμα και η Βάνα Ξένου που ερευνά τις πηγές της αρχαιοελληνικής θρησκείας στα σύμβολα της Δήμητρας και της Περσεφόνης.

Η έκθεση για το «Άγιον Όρος στην Ελληνική Ζωγραφική» γίνεται σε μια τέτοια εποχή και (ας το πούμε προκαταβολικά) είναι μια έκθεση-σταθμός, την οποία χρωστούσαν τα μεγάλα μουσειακά ιδρύματα στο κοινό. Τα εκθέματα παρουσιάζονται σε πολύ καλή σκηνογραφία, με μικρές ομάδες έργων που μιλάνε μεταξύ τους και που στηρίζονται από προσεγμένα κείμενα-οδηγούς και βιτρίνες με ντοκουμέντα. Περιλαμβάνονται οι παλιότερης γενιάς ζωγράφοι, αρχίζοντας από τον Κωνσταντινουπολίτη Θ. Ράλλη (19ος) και κορυφώνοντας στα χρόνια του Μεσοπολέμου και λίγο μετά, με τους Θ. Κόντογλου, Σπ. Παπαλουκά, Πολ. Ρέγκο, Ν.Γ. Πεντζίκη, μη λησμονώντας ονόματα πολύ σοβαρά ως προς την τέχνη και το θέμα, τα οποία ελάχιστα πια συζητούνται στην εκθεσιακή επικαιρότητα, όπως ο εξαιρετικός υπαιθριστής-νατουραλιστής Δ. Γιολδάσης ή οι «ταπεινοί» Θεσσαλονικείς Ν. Παραλής, Π. Παπανάκος, Ν. Σαχίνης, καθώς και πολλοί χαράκτες, ανάμεσά τους και ο Κ. Γραμματόπουλος, με έργα που δημοσιεύονται για πρώτη φορά. Και δεν είναι τα μοναδικά σε αυτήν τη γεμάτη εκπλήξεις έκθεση που μεταδίδει υψηλού, σχεδόν μανιακού βαθμού έρευνα, προσεκτική επιλογή έργων και αποδοτική γειτνίαση στο στήσιμο και, εν τέλει, μια στοχαστική αναδρομή στο Άγιον Όρος και τον κόσμο του με οδηγούς τους καλλιτέχνες. Το πλησίασμα των ζωγράφων μας έχει πρόθεση το προσκύνημα κατ΄ αρχάς και δευτερογενώς θέλει να αποδώσει την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική-πολεοδομική μαγεία του ιερού Άθω. Ωστόσο, η εισχώρηση στα εσώτερα είναι αποτελεσματική, συχνά συναρπαστική, ιδιαίτερα στους πίνακες του Παπαλουκά και του Πεντζίκη, όπου η χρωματική ένταση μεταδίδει μια εκστασιακή μέθεξη με τον χώρο, όχι τόσο συμβατική και τελετουργική όσο προσευχητική, παρα-λογική, με μια χρωματική πανδαισία που προσωποποιεί την αίσθηση του προσκυνήματος.

ΙΝFΟ

● Το Άγιον Όρος στην Ελληνική Τέχνη: 170 έργα 40 καλλιτεχνών.
«Μέγαρο Εϋνάρδου», Αγ. Κωνσταντίνου 20- Μενάνδρου. Τηλ. 210-3234.267, μέχρι 23 Μαρτίου ● Ειρήνη Γκόνου: «Αλ Χατ», η μαγική γραφή. Μουσείο Ισλαμικής Τέχνης, Ασωμάτων 22- Διπύλου. Τηλ. 210-3251.311, μέχρι 9 Μαρτίου

Στο ψυχικό αυτό βάθος που έφτασαν οι δύο ζωγράφοι, ιδίως ο Πεντζίκης, τα καλλιτεχνικά συστατικά αρχίζουν και μοιάζουν πολύ μεταξύ τους με άλλες καταστάσεις, π.χ. δεν απέχει πολύ το ψυχεδελικό «τσίκι τσίκι» του Α. Ακριθάκη ή το δυναμικό στάξιμο χρώματος του Τζ. Πόλλοκ που «γράφει» στην επιφάνεια έναν νέο ακατάληπτο κόσμο. Μια άλλη έκθεση των ημερών- και από τις πιο ενδιαφέρουσες της περιόδου που διανύουμε- γίνεται στο Ισλαμικό Μουσείο Μπενάκη από την Ειρήνη Γκόνου, καθιερωμένη για τις λεπταίσθητες γραφές και διαφάνειες που ζωγραφίζει αφαιρετικά. Τώρα η ζωγράφος επιχειρεί μια εξ αρχής προσέγγιση της γραφής, μέσα από τις διαστάσεις της ισλαμικής ιερής αντίληψης, που δεν επιτρέπει την εξεικόνιση προσώπων και πραγμάτων, αλλά που θεωρεί τη γραφή ως ιερουργία αποκάλυψης, με τρόπο που μας θυμίζει την «ψηφαρίθμηση» του Πεντζίκη. Επιστρατεύοντας υλικά (πηλός, κλωστές, ξύλα κ.ά.) η Γκόνου δημιουργεί σύμβολα, άλλοτε χιτώνες, άλλοτε μικρά φυλακτά, τα αντιπαραθέτει στα εκθέματα του Μουσείου και με άκρα διακριτικότητα ξεπροβάλλει έργα τέχνης- κοσμικά μεν, αλλά ιερά στη λιτότητα, την ταπεινότητα και την ευγλωττία τους.