Μεταξύ λοβοτομής και ουτοπίας

Ο Γιώργος Αρμένης καλλιέργησε μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα στα θεατρικά του κείμενα
Η ηπειρώτικη καταγωγή του τον έχει προικίσει με το ιδιότυπο θυμόσοφο ύφος των ορεσίβιων συμπατριωτών του. Αυτοί οι αυθεντικοί άνθρωποι, φυτρωμένοι μέσα στην πετρώδη άγρια φύση, έχουν συγκροτήσει μια τελείως ιδιόμορφη αιρετική γλώσσα. Με την ειρωνεία ξορκίζουν τη μοίρα τους και τη μιζέρια του τοπίου, άγριου, άφιλου και άγονου. Η παράδοσή τους όμως ενέχει και πλούσια στοιχεία από τις περιπλανήσεις τους ως πραματευτάδων ή ως μαστόρων στις κομπανίες των κτιστάδων. Πείρα πολύτιμη που κάνει αιχμηρότερη την ειρωνεία τους όταν χρειάζεται να συγκρίνουν στενούς και ανοιχτούς ορίζοντες. Σε αντίθεση με άλλους βουνήσιους Έλληνες οι Ηπειρώτες, επειδή πολλών ανθρώπων είδον άστεα και νόον έγνωσαν δεν έχουν τις φοβίες και τις προκαταλήψεις που κάνουν τους άλλους επιφυλακτικούς, συντηρητικούς και προκατειλημμένους.

Όλοι οι αντι-ήρωες του Αρμένη έχουν εμφανή αυτά τα γνωρίσματα. Ο Αρμένης πριν χαρίσει το μεγάλο του ταλέντο στο ελληνικό θέατρο, όπως κάθε ασιγούρευτος Ηπειρώτης είχε μέσα του το μικρόβιο της αναχώρησης, την περιπλάνηση σε ξένους τόπους.

Ήπειρος, ταξίδι, ξενιτιά και νοσταλγία αποτελούν ένα έξοχο χαρμάνι για να ασχοληθείς με την τέχνη είτε ως ηθοποιός είτε ως συγγραφέας και κυρίως ως δάσκαλος. Ευδοκίμησε και στα τρία ο Αρμένης. Αυτές τις αρετές εκμεταλλεύτηκε, ζύμωσε, έπλασε ο Κουν, που τον είδε κάποια στιγμή ως αιχμή του δημιουργικού του δόρατος.

Το θέατρο του Αρμένη, υπηρετώντας τον λαϊκό εξπρεσιονισμό, είναι σαφώς θέατρο καταστάσεων και όχι θέατρο χαρακτήρων. Κυριαρχούν οι κοινωνικοί τύποι, δηλαδή άνθρωποι με έντονα τα χαράγματα που έχει υποστεί η ζωή τους από τις συνθήκες, τα αδιέξοδα και τις μιζέριες του καιρού και του τόπου. Αυτά τα κωμικοτραγικά πρόσωπα κρύβουν τις μύχιες σκέψεις τους, δεν κάνουν βούκινο τα ψυχολογικά τους προβλήματα, δεν επιτρέπουν στους άλλους να τους αναλύουν και να τους αποδομούν. Έχοντας βιοτικές έγνοιες, κυνήγι μεροκάματου, φορτία ευθυνών, διωγμούς, αποκλεισμούς, χρέη, δόσεις, ένσημα, ασφάλιστρα, νοσήλια κ.τ.λ. δεν έχουν καιρό να αυτοαναλυθούν, ούτε σκοπό να δώσουν στους άλλους το δικαίωμα να ανακαλύψουν τα αδύνατα σημεία τους. Είναι εξεγερμένοι, αλλά δρουν υποδόρια και διαμαρτύρονται στα μουλωχτά, ενώ συχνά πνίγονται σε μια κουταλιά νερό γιατί αρνούνται να φωνάξουν «βοήθεια», έντρομοι μήπως γίνουν οφειλέτες στον σπεύσαντα συνάνθρωπο. Ο Αρμένης γνωρίζει καλά αυτή την πλειοψηφούσα φυλή των συνελλήνων.

Στο νέο του έργο, μια δαιμόνια σε ρυθμό τραγικοκωμωδία με έντονα γνωρίσματα φάρσας, αφού εκμεταλλεύεται όλα τα μοτίβα της παλιάς νούτικης κωμωδίας που ήταν, πρέπει κάποτε να το πούμε, μια ακραία φόρμα του λαϊκού εξπρεσιονισμού. Τα σκηνικά μοτίβα αυτού του θεατρικού ιδιώματος εγώ και η γενιά μου τα χαρήκαμε βλέποντας στην επαρχία ή στην Αθήνα της δεκαετίας του ΄50 τον Λουκά Μυλωνά, τον Χρέλια, τον Γακίδη, τον Χρυσοστομίδη, τον Χατζηχρήστο, τον Μαυρέα, τον Κοκκίνη, τη Μαρίκα Νέζερ, την Καλή Καλό, τον Τάκη Μηλιάδη, τον Γιαννακό (Κοκοβιό) κ.τ.λ. Δραματουργικό πάντα μυστικό σ΄ αυτό το είδος κωμικής φάρσας το κεντρικό «τρελό» εύρημα.

Ο ήρωας του Αρμένη, στον «Αμερικάνο στο κεφάλι» όπως τιτλοφορείται το έργο του, είναι ένας τυπικός μικροαστός που βρέθηκε κάποτε, όπως τόσοι και τόσοι στον καιρό του, να προμαχεί μαζί με χιλιάδες άλλους στον αγώνα εναντίον του φασισμού. Ως εκ τούτου πλήρωσε με κακουχίες, βάσανα και εξορίες, αλλά δεν το έβαλε κάτω, έστω φαντασιακά, έστω ουτοπικά, έστω ως μοναχικός ιππότης ελεεινής μορφής, δίκην Δον Κιχώτη, σχεδιάζει να κρατήσει ζωντανή τη σπίθα της χαμένης επανά- στασης συντηρώντας την στην ψυχή των εγγονών του. Κάτι όμως συνωμοτεί να του ανατρέψει τα σχέδια. Υποχρεωμένος για λόγους υγείας να εγχειριστεί στην Αμερική στο κεφάλι, του έχει κολλήσει η έμμονη ιδέα πως οι «καπιταλιστές» τού έκαναν ιδεολογική λοβοτομή, με σκοπό να τον υπονομεύσουν, να τον αλλοτριώσουν και να τον αποτρέψουν από το να εκπληρώσει τον σκοπό του. Η ζωή εξάλλου συνωμοτεί μαζί με τα καταχθόνια σχέδια του ταξικού εχθρού. Ο γιος του είναι τυπικός επιχειρηματίας γιάπις, διαπλεκόμενος και διεφθαρμένος. Η εγγονή του αλλοτριωμένη φαν της αμερικάνικης μόδας, μουσικής και ηθικής. Ο εγγονός του σπουδάζει στην Αμερική! Και η σύζυγός του, από την άλλη όχθη, κουβαλάει τα χούγια της συμβιβασμένης μικροαστικής μίζερης νοικοκυρεμένης ζωούλας.

ΙΝFΟ

«Αμερικάνος στο κεφάλι». Στο Νέο Ελληνικό ΘέατροΓιώργου Αρμένη.
(Σπ. Τρικούπη 34-Κουντουριώτου. Τηλ.
210-8253.489)

Ανάμεσα σ΄ αυτές τις φανταστικές και πραγματικές συμπληγάδες ο αντι-ήρωας του Αρμένη παλεύει και όπως κάθε ρομαντικός επαναστάτης συγκινεί, ποιον; Μα τη νέα γενιά, που έχοντας χορτάσει κιτς και καταναλωτισμό ανακαλύπτει στον παππού κάτι αυθεντικό, τίμιο και στέρεο. Όσο στέρεα μπορεί να είναι η ουτοπία, έτσι όπως κατάντησε διάτρητη από όλους όσοι στο παρελθόν την έκαναν μπαλόνι και τη γέμισαν αέρα φρέσκο.


Βαθαίνει στους χαρακτήρες

Ο Αρμένης είναι σκηνοθέτης- Δάσκαλος. Δεν αλλοιώνει τα σκηνικά δρώμενα για να προβάλει το Εγώ του – φωτίζει ρόλους, βαθαίνει στους χαρακτήρες, όπου υπάρχουν, αλλά επιμένει στην κοινωνική τυπολογία.

Όντας και ο συγγραφέας του έργου δίδαξε εκτός από ρυθμό και σχέσεις και γλωσσική σε κάθε τύπο ιδιαιτερότητα. Ο ίδιος, χωρίς να αποστεί από την αναγνωρίσιμη υποκριτική του παλέτα, ξέρει πάντα να βρίσκει ένα ενδιαφέρον «κουμπί» στους ρόλους και να τους φωτίζει λοξά. Αυτός ο φανταστικά λοβοτομημένος παλιός καπετάνιος είναι ένα χάρμα ζυγιασμένης σύνθεσης. Η Σοφία Ολυμπίου αναδεικνύεται κάθε φορά μια αποκαλυπτική σπάνιων αποχρώσεων καρατερίστα. Ιδιαίτερα στον έξοχο μονόλογο που της έγραψε ο Αρμένης δίνει ρέστα και απογειώνει την παράσταση.

Η Νικολέττα Βλαβιανού κατορθώνει να ισορροπήσει με μαεστρία κυριαρχώντας σ΄ έναν ρόλο άκρως επικίνδυνο να ξεγλιστρήσει στην υπερβολή. Έχει μέτρο, γούστο και όρια.

Ο Δημήτρης Καλαντζής σε έναν ρόλο αμφίσημο επιβάλλει το μέτρο του και αναδεικνύει τα συνειδησιακά του αδιέξοδα. Η νεαρά Ελένη Σιδερά έχει ευοίωνη θεατρική παρουσία και αξιόλογα τεχνικά προσόντα. ΥΓ: Είδα την παράσταση μαζί με τη μαζική παρουσία Κνιτών. Και είναι η δεύτερη φορά που απολαμβάνω μαζί τους οργανωμένη γι΄ αυτούς παράσταση. Έχουν, ομολογώ, υποδειγματικό ήθος θεατών. Και επειδή είναι η μόνη πολιτική νεολαία πλέον που βλέπει μαζικά – ως σκοπό έχουν τη μόρφωσή τους- εκδήλωση, θέατρο, οφείλω να το πανηγυρίσω.


Φαρσικές καταστάσεις

Ο Αρμένης έγραψε ένα έργο με καταιγιστικούς ρυθμούς, ανατροπές, ξεκαρδιστικές φαρσικές καταστάσεις και, έστω, μια ψευδαίσθηση ελπίδας στην ατμόσφαιρα.

Η Λαλούλα Χρυσικοπούλου έχτισε το αλλοτριωμένο ως γούστο μικροαστικό σαλόνι και σχεδίασε τα θεατρικά σκηνικά με το γνωστό της γούστο. Ο Διονύσης Τσακνής αποδεικνύει πάντα με τις μουσικές του παρεμβολές πως είναι ένας εμπνευσμένος θεατρικός συνθέτης. Επιμένω στο επίθετο «θεατρικός» γιατί γράφει πάντα ως μουσικός δραματουργός, βαθαίνοντας έναν χαρακτήρα ή τονίζοντας μια σύγκρουση. Ο Παναγιώτης Μανούσης φώτισε λιτά το σκηνικό.