[ Δρόμοι ]

Η έλλειψη…
… χαρτιού τουαλέτας δεν ήταν βέβαια ο μοναδικός λόγος που έπεσαν τα κομμουνιστικά καθεστώτα. Αν και η τουαλέτα της Σλαβένκα Ντράκουλιτς είναι σήμερα πια πολύ καλύτερα εξοπλισμένη, αυτή η Κροάτισσα συγγραφέας και δημοσιογράφος δεν παύει να έχει αμφιβολίες: μήπως ο δυτικός κόσμος που τόσο διακαώς αυτή και άλλοι πολίτες της Ανατολικής Ευρώπης λαχταρούσαν δεν είναι παρά ένας ακόμη ψεύτικος παράδεισος;

Ένας άλλος…
… συγγραφέας, ο Πολωνός Αντρέι Στάσιουκ, γράφει πως όταν μπαίνει στο μπάνιο του καταλαβαίνει επιτέλους πως βρίσκεται στην Ευρώπη: «Πρόσφατα, εκεί που έπλενα τα ρούχα μου, ένιωσα ξαφνικά πως είμαι ένας πολίτης της Ευρώπης. Να ήταν άραγε το ΄΄Οmo΄΄, το ΄΄Αriel΄΄ ή κάποιο άλλο χρωματιστό κουτί; Ένας απόμακρος, σχεδόν μυθικός πολιτισμός μού απευθυνόταν στη δική μου γλώσσα. Έριξα μια ματιά στα άλλα προϊόντα μέσα στο μπάνιο μου: οδοντόκρεμες, αποσμητικά, υγρά καθαρισμού, όλα μαρτυρούσαν την ευρωπαϊκή μου ανάσταση». Δεν είναι παράξενο. Στο κάτω κάτω, η αγορά είναι σπουδαιότερη από την πολιτική. Αυτό τουλάχιστον επιβεβαίωσαν και οι Ευρωπαίοι ηγέτες που υπέγραψαν τη νέα ευρωπαϊκή Συνθήκη στη Λισαβώνα: σε ένα κομμάτι χαρτί, χωρίς καμιά αναφορά σε οικονομικά ή κοινωνικά δικαιώματα, η ευρωπαϊκή ελίτ αποτύπωσε την αιτία για την οποία οι Ευρωπαίοι πολίτες βγαίνουν σήμερα στους δρόμους.

Τη δική της…
… ιστορία διηγείται η Σλαβένκα Ντράκουλιτς από την τουαλέτα της. «Σήμερα, αυτό που με γεμίζει ευχαρίστηση είναι να έχω μπόλικο καλό χαρτί τουαλέτας», γράφει. «Ατέλειωτα ρολά, τα στοιβάζω σαν να πρόκειται να εξαφανιστούν από τα σούπερ μάρκετ ανά πάσα στιγμή. Δεν ντρέπομαι να το πω. Δεν πάει πολύς καιρός που στην Ανατολική Ευρώπη το χαρτί τουαλέτας ήταν μια πολυτέλεια». Στο κομμουνιστικό παρελθόν τους, η Ντράκουλιτς και άλλοι Ανατολικοευρωπαίοι ονειρεύονταν να δραπετεύσουν σε μια άλλη ζωή. Μπορεί να την έλεγαν απλώς Ευρώπη, αλλά στη φαντασία τους ισοδυναμούσε με την αφθονία, με τον παράδεισο. Γρήγορα όμως διαπίστωσαν πως από αυτή την πρωτόγνωρη ευρωπαϊκή εμπειρία τους δεν έλειπαν η ανασφάλεια και η φτώχεια. Και με τον καιρό, άρχισαν να καταλαβαίνουν πως αυτός ο παράδεισος, η Ευρώπη που τους άνοιγε την πόρτα, είχε κι ένα άλλο πρόσωπο: ένα βαθύ χάσμα ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς, μεγάλη ανεργία, διαφθορά παντού. «Σύντομα κατέρρευσαν όχι μονάχα τα παλιά όνειρά μας, αλλά και οι νέες υποσχέσεις. Το παλιό δίκτυο κοινωνικής προστασίας, με όλα τα ψεγάδια του, χάθηκε μαζί με το παλιό σύστημα. Και δεν υπήρχαν πια συνδικάτα για να προστατέψουν τα δικαιώματά μας, ούτε κοινωνικό κράτος, ούτε καν η επίγνωση πως όλα τούτα είναι απαραίτητα».

Ο παράδεισος…
… δηλαδή η Ευρώπη, όπως τον είχαμε φανταστεί και επιθυμήσει, μήπως δεν ήταν παρά μια αυταπάτη; αναρωτιέται σήμερα η Ντράκουλιτς. «Μαθαίνουμε τώρα με τον πιο δυσάρεστο τρόπο», λέει, «πως όποιος λαχταρά μια καλύτερη ζωή δεν πρόκειται να τη βρει ουρανοκατέβατη. Και πως γι΄ αυτή τη ζωή πρέπει να πληρώσει ακριβό τίμημα».